નવી દિલ્હીઃ ભારતના સંઘીય તંત્રમાં સત્તા કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે વહેંચાયેલી છે. બંધારણમાં એવી પરિસ્થિતિઓ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવામાં આવી છે જ્યાં રાજ્ય સરકારોને કેન્દ્ર સરકારના નિર્દેશોનું પાલન કરવું ફરજિયાત બને છે. રાજ્યો અને નવી દિલ્હી વચ્ચે રાજકીય મતભેદો ઊભા થાય ત્યારે આ પ્રશ્ન ઘણી વાર સામે આવે છે. તેથી એ સમજવું ખૂબ જરૂરી છે કે શું કોઈ રાજ્ય કાયદેસર રીતે કેન્દ્રના આદેશોને અવગણી શકે છે કે નહીં.
બંધારણીય સિદ્ધાંત
ભારતીય બંધારણ હેઠળ રાજ્ય સરકારો કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલા કાનૂની નિર્દેશોને અવગણવા અથવા રદ કરવા માટે સ્વતંત્ર નથી. અનુચ્છેદ 256 દરેક રાજ્યને આ ફરજ પાડે છે કે તે પોતાની કાર્યકારી સત્તાનો ઉપયોગ એ રીતે કરે કે સંસદ દ્વારા બનાવાયેલા કાયદાઓનું પાલન થાય. જો કેન્દ્ર સરકાર કોઈ સંસદીય કાયદાના અમલ માટે નિર્દેશ આપે, તો રાજ્ય સરકાર બંધારણીય રીતે તેનું પાલન કરવા માટે બંધાયેલી છે.
રાજ્યની સત્તા પર મર્યાદાઓ
અનુચ્છેદ 257 કેન્દ્રના અધિકારને વધુ મજબૂત બનાવે છે. આ અનુચ્છેદ મુજબ રાજ્ય સરકારો પોતાની કાર્યકારી સત્તાનો ઉપયોગ એવી રીતે કરી શકતી નથી કે જેનાથી સંઘની કાર્યકારી સત્તામાં અડચણ પડે અથવા હસ્તક્ષેપ થાય. એટલે કે ભલે રાજ્ય કોઈ કેન્દ્રીય નીતિ સાથે અસહમત હોય, પરંતુ તે એવી કાર્યવાહી કરી શકતું નથી જેનાથી કેન્દ્રના કાર્યમાં અવરોધ ઊભો થાય.
જો રાજ્ય કેન્દ્રની વાત ન માને તો શું થશે?
બંધારણની સતત અવગણના માટે ગંભીર પરિણામોની જોગવાઈ કરે છે. અનુચ્છેદ 365 હેઠળ જો કોઈ રાજ્ય કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલા નિર્દેશોનું પાલન કરવામાં અથવા તેમને અમલમાં મૂકવામાં નિષ્ફળ જાય, તો રાષ્ટ્રપતિ એ નિષ્કર્ષ પર આવી શકે છે કે રાજ્યમાં બંધારણીય યંત્રણા નિષ્ફળ થઈ ગઈ છે. ત્યાર બાદ અનુચ્છેદ 356 હેઠળ રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ કરી શકાય છે.
શું રાજ્ય પાસે કોઈ કાનૂની ઉપાય છે?
રાજ્ય સરકારો સીધી રીતે કેન્દ્રના આદેશોને અવગણી શકતી નથી, પરંતુ તે સંપૂર્ણપણે નિર્બળ પણ નથી. જો કોઈ રાજ્યને લાગે કે કેન્દ્ર સરકારે પોતાની બંધારણીય સત્તાની સીમા લાંઘી છે અથવા રાજ્યની સત્તાઓમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો છે, તો તે અનુચ્છેદ 131 હેઠળ સીધું સુપ્રીમ કોર્ટમાં જઈ શકે છે. આવા વિવાદો ઉકેલવાનો આ યોગ્ય બંધારણીય માર્ગ છે.
