સેમ સેમ બટ ડિફરન્ટ

એકાદ નવાં ઠેકાણાં-પર્યટન સ્થળે જવાનું હોય તો તે પર્યટન સ્થળ વિશે જે કાંઈ સાંભળ્યું હોય, નેટ પર જોયું હોય, અભ્યાસ કર્યો હોય તે બધું હું મનમાંથી કાઢી નાખવાનો એક નવો પ્રયોગ હાલમાં હું પોતાની પર કરી રહી છું. મનની પાટી સંપૂર્ણ ધોઈ લૂછીને કોરી કરકરતી કરવાની અને નવી નવલાઈથી, અનોખા કુતૂહલથી અને જિજ્ઞાસુ માનસિકતાથી તે પર્યટન સ્થળ પર સવારી કરવાની. જે જે દેખાય, અનુભવવા મળે તે લેતા રહેવાનું, તેનું નિરીક્ષણ પરીક્ષણ અવલોકન બધું જ કરતા રહેવાનું અને કોઈ પણ પૂર્વગ્રહ વિના તે પર્યટન સ્થળનો આનંદ લેવાનો. આ પ્રયોગ મેં મારા થોડા મહિના પૂર્વેના આર્જેન્ટિનાના પ્રવાસમાં કર્યો. વીણા વર્લ્ડની પહેલી જાહેરાતમાં, એટલે કે, બાર વર્ષ પૂર્વે અમે પેરિતો મોરેનો ગ્લેશિયરનો ફોટો વાપર્યો હતો અને પર્યટકોના મનમાં, `આહાહા! ક્યાંનો ફોટો છે આ?’ એવું કુતૂહલ જાગૃત કર્યું હતું.

બાર વર્ષ થયા આ જાહેરાતને, પરંતુ તે ગ્લેશિયર જે આર્જેન્ટિનામાં એલ કાલાફાતેલા છે ત્યાં કાંઈ જવાનું થયું નહોતું. એકાદ તીર્થક્ષેત્રે જવાની જેમ ઈચ્છા હોય તેવી મને આ નિસર્ગ ક્ષેત્રે જવાની ઈચ્છા હતી. આટલું વર્લ્ડ ફેમસ ગ્લેશિયર ધરાવતા આ ગામ અલાસ્કામાંના અથવા આલ્પ્સમાંના એકાદ ગામની જેમ હશે એ કોઈ પણ પર્યટકોની જેમ મારી અપેક્ષા હતી. દુનિયાની ટોચ પરના ઉશુઆયા પરથી અમે જ્યારે એલ કાલાફાતે એરપોર્ટમાં ઊતર્યાં ત્યારે મારા ધ્યાનમાં આવ્યું કે મારી અપેક્ષા અને વાસ્તવિકતામાં પ્રચંડ તફાવત હતો. એટલે કે, કોમનસેન્સ હતું અને અમારી ટુરમાં આ અનેક વાર અમે પર્યટકોને બતાવીએ છીએ, તેમના સહેલગાહ કાર્યક્રમમાંની કોપીઝ મેં અનેક વાર લખી છે પણ મનની પાટી સંપૂર્ણ કોરી કરી હતી ને. અલાસ્કા અને આલ્પ્સના સ્વપ્નરંજનમાંથી હું ડાયરેક્ટ્લી એલ કાપાફાતેના રણ પ્રદેશમાં ફેંકાઈ ગઈ હતી. ડ્રાયેસ્ટ ડેઝર્ટે અમારું સ્વાગત કર્યું હતું. એરપોર્ટથી ગામ પચીસ કિલોમીટર્સના પ્રવાસમાં હું સુધીરને વારંવાર કહેતી હતી, “સુધીર, મને એમ શા માટે લાગે છે કે અહીં આવી ગયાં છીએ? આ બધું મને બહુ પરિચિત લાગી રહ્યું છે, પોતીકું લાગી રહ્યું છે. હું ગત જન્મમાં તો…? તેની પર સુધીરે મને એવો કાંઈ લૂક આપ્યો કે મેં મારી બડબડ બંધ કરી અને વિચાર કરવા લાગી. તે સમયે મારા ધ્યાનમાં આવ્યું કે `અરે આ તો આપણા લેહ લડાખની પ્રતિકૃતિ છે.’ લેહ લડાખમાં મેં કેટલી ફેરી કરી છેતેની કોઈ ગણતરી નથી. અગાઉ લેહની ભૂમિમાંહું પગમાં ભીંગરી લગાવી હોય તેમ ભટકી છું, સેમ લેન્ડસ્કેપ ફક્ત પેરિતો મોરેનો અથવા ત્યાંના અનેક ભવ્ય સ્નો ગ્લેશિયર્સ જેવા ગ્લેશિયર્સ ત્યાં નથી. જોકે તે વિવિધરંગી પર્વમાળા, તેમના માથા પરનો બરફ, ક્યાંક વચ્ચેથી જ દેખાતી લીલોતરી, વિશાળ લેક્સ, બધું જાણે જેવુંનું તેવું. સો, ગત જન્મમાં નહીં પણઆ જ જન્મમાં મેં દુનિયાના બે છેડા પર, હજારો માઈલ પર, એરિયલ ડિસ્ટન્સ કહીએ તો સત્તર હજારકિલોમીટર્સ પર એકદમ સેમ-સેમ બાબતોનો નુભવ લેતી હતી અને નિસર્ગની અનોખી અપ્રતિમ સમાનતાથી આશ્ચર્યચકિત થતી હતી.

એક વાર હું અલાસ્કાની ટુર કરતી હતી. અલાસ્કા અમે ક્રુઝ થકી બતાવીએ છીએ અથવા વન વે ક્રુઝ અને વન વે રોડ ટ્રિપ એ રીતે ટુર કરીએ છીએ. મારી પહેલી અલાસ્કાની ટુર મેં આ રીતે કરી હતી. આ પ્રવાસમાં અમારો એક મુકામ દેનાલીમાં હતો. સાઈઠ લાખ એકર્સ જગ્યામાં પથરાયેલો આ નેશનલ પાર્ક છે. બે રાતનો મુકામ હતો અને ત્યાં પણ મને આવો જ ગત જન્મનો સાક્ષાત્કાર થયો. હું અહીં અગાઉ સો ટકા આવી હતી અને ગત જન્મમાંથી બહાર આવ્યા પછી ફરી `યુરેકા’ અરે આ તો આપણું `સેમ ટુ સેમ’ મનાલી. નામમાં પણ સામ્યતા, મનાલી અને દેનાલી. તેવાં જ ઘર, સફેદ બરફથી ઢંકાયેલા પર્વત, ઊંચાં ઊંચાં પાઈનનાં ઝાડ, ઠંડી હવા અને એક ગૂઢ શાંતિ. મનાલીમાં મેં મારા કરિયરની શરૂઆતમાં લગભગ પંદર વર્ષ ટુર મેનેજર તરીકે ટુર્સ કરી છે. આથી ત્યાંની રજેરજ માહિતી છે. એક સરળ રેખા દોરવામાં આવે તો મનાલી દેનાલી એકમેકથી દસ હજાર કિલોમીટર્સ અંતરે હશે, પરંતુ તે છતાં ઘરો અને લોકોની આદતો આટલી સેમ કેમ કઈ રીતે? આ પ્રશ્ન મારા મનમાં તે સમયે પણ હતોઅને આજે પણ છે.

બે ઠેકાણાં, બે ખંડ, બે સંસ્કૃતિ… છતાં તે ઠેકાણાં સમાન કેમ દેખાય છે? આ તેમના ભૌગોલિક સ્થાનનો જાદુ છે કે હવામાનની સમાનતા છે કે વધુ કોઈ ઘેરું, જૂનું, અદ્રશ્ય, અકલ્પનીય એવું કાંઈક તેમાં દટાયેલું છે?

એશિયન માર્કેટ્સમાં અમુક દુકાનો પર ઘણી વાર એક મજેદાર વાક્ય દેખાય છે, `સેમ સેમ બટ ડિફરન્ટ.’ આ વાક્ય વ્યાકરણની દ્રષ્ટિએ ખોટું જણાશે પરંતુ તેમાં મને આ સેમ સેમમાંની બાબતોની ગોપનીયતા દટાયેલું છે એવું લાગે છે.

દુનિયામાં અમે જ્યારે પ્રવાસ કરીએ છીએ ત્યારે આવી અનેક બાબતો જણાય છે જે નકશા પરના સીમાપાર હોય છે. થાઈલેન્ડમાં મંદિરોના પેગોડાની છતની ટોચ જેમ આકાશ તરફ હોય છે તે જ રીતે તે આપણા મણિપુરમાં પણ દેખાય છે. ઈટાલીમાં ચર્ચીસ અને ગોવાનાં પ્રાર્થનાસ્થળો એક જ પ્રકારના ઘંટનાદનો પવિત્ર નાદ આપણને જણાય છે. આફ્રિકાના એકદમ ગ્રામીણ ભાગમાં દેખાતા કીચડમાટીનાં ગોળ ઘરો અને કચ્છમાં ભૂંગા ઘરે એકસમાન છે. ભારતમાં, ખાસ કરીને ગુજરાતમાં દેખાતા, પાણીની કમતરતા ભરી કાઢવા માટે બનાવાયેલી અંડરગ્રાઉન્ડ વાવ- કૂવા અને ઈરાનમાં કાના અથવા મધર વેલ, તેમાં ઘણી સામ્યતા છે. જાપાનમાં ક્ટોતોનાં લાકડાનાં ઘરમાં વચ્ચોવચ આંગણું અથવા આપણા મહારાષ્ટ્રમાં પેશવાકાલીન વાડાઓમાં મોકળી જગ્યા એટલે એક જ વિચારધારાનાં બે રૂપ હોય તેવું છે. થોડા સમય પૂર્વે મોરોક્કોમાં ગઈ હતી ત્યારે તે ઘરોના લાકડાના દરવાજા પર કરેલું કોતરકામ અને અલગ અલગ ડિઝાઈન્સે આપણા રાજસ્થાનમાંના જોધપુર જેસલમેરની યાદ અપાવી.

કયારેક ક્યારેક તો નિસર્ગ પણ કોપી પેસ્ટ કરે છે એવું લાગે છે. સિક્કીમમાંના પાઈનફરનો સુગંધ અને સ્વિત્ઝર્લેન્ડમાંના માઉન્ટન્સમાંનો સુગંધ એક જ કુટુંબના જણાય છે. જેસલમેરનો ઉષ્ણ પવન અને ઈજિપ્તમાં રણમાં પવન એકસમાન પ્રકારનો અનુભવ કરાવે છે. કુર્ગમાં ધુમ્મસ અને સ્કોટલેન્ડમાં ધુમ્મસ ગુમ ડુંગર નિસર્ગે એક જ બ્રશ સ્ટોકમાં ચીતરેલા દેખાય છે. દુનિયામાં ક્યાંય પણ જાઓ છતાં આકાશનો રંગ વાગળી જ અને પવન વહેવાની પદ્ધતિ એકસમાન હોય છે. આ સમાન ધાગો હશે કે આ હજારો માઈલ પર મળી આવતી સમાનતાનો? હવામાન સાથે કપડાં અને આદતો સમાન હોય છે. લડાખ, તિબેટ, ઉઝબેકિસ્તાન, પેરુ જેવા પ્રદેશમાં ત્યાંની સ્ત્રીઓ ઉબદાર રંગીન સ્કાર્ફમાં લપેટાયેલી દેખાય છે. કચ્છથી કઝાકસ્તાન સુધી, મંગોલિયાથી માથેરાન સુધી ઉબદાર શાલ વાપરવાની પદ્ધતિ એકસમાન છે. થોડા ગરમ પ્રદેશમાં, કેરળમાં મુંડુ, ઝાંઝિબારનો કફતાન, ઈન્ડોનેશિયામાં સરાંગ, અરબી પોશાખ દિશાદાશા અથવા આબોહવા હવામાન અનુસાર બનાવાયેલાં ઢીલાં કપડાં એક જ કલ્પનાનો અથવા જરૂરતનો વિસ્તાર હોય તેવું લાગે છે. ભોજનમાં પણ આપણને ઘણી વાર સમાનતા જણાય છે. ગ્રીક ટાપુ પર, એશિયાની બજારોમાં અથવા આપણાં ગામોમાં ચોખા, દાળ, શાકભાજી, મીઠા પદાર્થ આ બધું એકત્ર ખાવાની પદ્ધતિ `સેમ સેમ બટ ડિફરન્ટ’નો પરચો કરાવે છે. શિષ્ટાચારનો વિચાર કરીએ તો જાપાનમાં ઝૂકીને નમન કરાય છે, ભારતમાં નમસ્તે કહીને હાથ જોડવામાં આવે છે. બંનેમાં આદર સમાન છે. કમ્બોડિયા, વિયેતનામ, ભારત, કેનિયા, મેક્સિકો જેવાં અનેક ઠેકાણે મહેમાનો આવતાં જ ચા-પાણી પૂછવામાં આવે છે. નાના બાળકો વડીલો સામે ધીમેથી બોલે છે, સિનિયરો નાનાઓને માથા પર, પીઠ પર હાથ ફેરવીને આશીર્વાદ આપે છે. થોડું અલગપણું હોય તો પણ મહેમાનગતીની ઉબ સર્વત્ર સમાન જ છે.

દુનિયાની અલગ અલગ સંસ્કૃતિમાં પણ આપણને ઉપર કહ્યું તેમ એક લયબદ્ધ પ્રતિધ્વનિ સાંભળવા મળે છે. હંગેરીમાં બોનફાયર નાઈટ, પંજાબની લોહરી, ઈરાનમાં ચહારશનબે સુરી… અહીં ઠંડી પૂરી થયાનું સ્વાગત અગ્નિની સાક્ષીમાં કરાય છે. વેનિસનો માસ્ક ફેસ્ટિવલ અને કેરળનું થેય્યમ નૃત્ય આ બંનેમાં ચહેરો છુપાવીને સત્ય કહેવામાં આવે છે. ગ્વાટેમાલાના વણાટકામમાં અને નાગાલેન્ડનાં વણાટ કરેલાં વસ્ત્રોમાં એક જ રેખા હોય છે, એક જ સૂર્ય અને એક જ વરસાદનું પ્રતીક હોય છે. હવે જુઓ ને, ક્યાંય ગ્વાટેમાલા અને ક્યાં નાગાલેન્ડ. ભાષાનો વિચાર કરાય તો આઈઆ શબ્દ અનેક ભાષામાં `મ’ અક્ષરથી શરૂ થાય છે. મમા, મામા, મધર, મેહ, માતકા, માદાર, મીતેરા, માત, મુદેર મૂતેર, મૂદરે, માદરે, મેહેર, મામાન, માન,મા, માતા… લગભગ સમાન શબ્દ. `આઈ’ આ એક ભાવના જ જાણે આ શબ્દની પાછળ છે.

તો પછી પ્રશ્ન એ પડે છે કે બધું આવું સેમ સેમ કઈ રીતે સર્જાયું હશે? ભગવાન અથવા નિસર્ગે દુનિયામાં સર્વત્ર જ્યાં જ્યાં માનવી વસતિ છે ત્યાં ત્યાં બધાને સમાન કોયડો ઉકેલવા આપ્યો છે કે કેમ? અને તો પછી તે દરેકે પોતપોતાની રીતે તેને ઉકેલ્યો છે. કદાચ એવું પણ આપણા મનમાં ક્યાંક એક સામાયિક કલેક્ટિવ અંડરર્સ્ટેન્ડિંગ છે અથવા તેની પાર વધુ કાંઈક એકાદ અદભુત, અલૌકિક ધાગો છે જે આપણને સમજાશે નહીં, પરંતુ તેનાથી આપણે અજાણતા જોડાઈ ગયા છીએ. હવે પરિસ્થિતિ સાવ બદલાઈ ગઈ છે, પરંતુ તે સમયે ગૂગલ મેપ્સ, યુટ્યુબ, ઈન્ટરનેટ કશું જ નહોતું ત્યારે આપણા પૂર્વજોએ દુનિયાના અલગ અલગ ખૂણામાં એકસમાન ઘરો, એકસમાન પ્રાર્થના, એકસમાન ગીત, એકસમાન રમત કઈ રીતે તૈયાર કર્યાં હશે? વધુ ઊંડો વચાર કરાય તો એવું લાગે છે કે ઉત્તર આસાન છે અને તે છે `માણસ.’ માણસ સર્વત્ર સમાન છે. તેનો પ્રેમ, તેની જરૂરત, તેની સર્જનશીલતા બધું જ એક જ નિસર્ગના પુસ્તકમાંથી આવ્યું છે. અને તેથી જ ક્યારેક કોઈક દૂરના દેશમાં જો આપણને આપણું પ્રતિબિંબ દેખાય તો તે અલગ દુનિયા આપણને વધુ નજીકની લાગે છે. પેરુમાંના એકાદ લાલ દરવાજા પર જો મદુરાઈના મંદિરની ઝલક દેખાય અથવા ઉત્તર ધ્રુવ પર લેપલેન્ડમાં અંગાઈ ગીતથી જો આપણને આપણી દાદીની યાદ કરી અપાય તો સમજવું, આપણે અલગ નથી. આપણે વાયર્ડ છીએ, જોડાયેલા છીએ. આપણેવિચાર કરીએ તેના કરતાં અત્યંત વધુ એકત્ર છીએ. સેમ સેમ બટ ડિફરન્ટ.

(વીણા પાટીલ)

veena@veenaworld.com

(વીણા પાટીલ, નીલ પાટીલ અને સુનિલા પાટીલના દર અઠવાડિયે અખબારોમાં પ્રસિદ્ધ થતા લેખ વીણા વર્લ્ડની વેબસાઇટ veenaworld.com પર વાંચવા માટે ઉપલબ્ધ છે.)