ચૈત્ર મહિનાની શરૂઆત થઈ છે. મહારાષ્ટ્રમાં ગુડી પડવાની ઉજવણી સાથે આ હિંદુ નવવર્ષની શરૂઆત થાય છે. વ્રત 
ઉપવાસના આ મહિનામાં આ સાથે નવરાત્રિ પણ શરૂ થાય છે. આ એ જ મહિનો છે જ્યારે અલૂણાં વ્રત કરાય છે. અલૂણાં એટલે કે મીઠા (નમક) વગરનો આહાર લેવો. એ વિશે આપણામાંથી ઘણાને માહિતી હશે જ, પરંતુ ક્યારેય એવું વિચાર્યું છે કે આખા વર્ષમાં ફક્ત આ ચૈત્ર મહિનામાં જ નમકની પરેજી શા માટે રાખવામાં આવે છે? આ જ મહિનામાં ઘણા લોકો લીમડાનાં પાનનો રસ પણ પીવે છે. કહેવાય છે કે આ દિવસોમાં લીમડાનાં પાનનો રસ પીવાથી આખું વર્ષ સ્વાસ્થ્ય સારું રહે છે. આ વાતમાં કેટલું તથ્ય છે?
ખરેખર જોવા જઈએ તો આપણી ભારતીય પરંપરા કોઈ આધુનિક વિજ્ઞાનથી લગીરે ઊતરતી નથી. જો કે આ હકીકત આપણે ત્યારે જ જાણી શકીએ જ્યારે આપણે આ બધી પરેજી તેમ જ આહારવિજ્ઞાનને જાણવાનો પ્રયત્ન કરીએ.
માર્ચ મહિનાથી લઈને એપ્રિલ સુધીનો સમયગાળો કે જે વખતે ચૈત્રી નવરાત્રિ કે અલૂણાં વ્રત આવે છે, એને અગર ઉનાળાની શરૂઆત સાથે એકરૂપ કરવામાં આવે તો સાયન્ટિફિક રીતે જાણી શકાય કે ઓછું નમક એ શરીરમાં આ સમયે ઉત્પ્ન્ન થતી વધુપડતી ગરમી તેમ જ ડિહાઈડ્રેશન સામે રક્ષણ આપે છે. વધુપડતું નમક શરીરનું તાપમાન વધારી શકે છે, જેને કારણે હીટ સ્ટ્રોકના ચાન્સ પણ વધે છે.
આ સમયે મીઠાનો નિયંત્રિત ઉપયોગ શરીરને ડિટોક્સિફાય (શરીરમાંથી હાનિકારક તત્ત્વોનો નિકાલ) કરવામાં મદદ કરે છે. આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જે લોહી કે લીવરમાંથી હાનિકારક ટોક્સિન્સને દૂર કરીને શરીરને સ્વસ્થ અને શુદ્ધ બનાવે છે. આ એવો સમય છે કે જ્યારે ગરમીની શરૂઆત થતી હોવાને કારણે પિત્ત, ઍસિડિટી જેવી તકલીફો વધે છે. આથી જ આપણી પરંપરા મુજબ ઓછા મીઠાયુક્ત હળવો તેમ જ સાત્ત્વિક હોવાની સાથે ઠંડક પ્રદાન કરે એવો આહાર આ સીઝનમાં આયુર્વેદ દ્વારા સૂચવવામાં આવ્યો છે.
મીઠાનો ઉપયોગ ગરમીમાં ઓછો કરવાનાં મુખ્ય કારણોમાં સૌપ્રથમ તો છે ગરમી સામે રક્ષણ મેળવવું એટલે કે હીટ મૅનેજમેન્ટ. નમક શરીરમાં પ્રવાહી તથા ગરમી જાળવી રાખવાનું કામ કરે છે. આથી જ એનું પ્રમાણ ઘટાડવાથી હીટ સ્ટ્રોકની શક્યતા અને શરીરની અંદરના તાપમાનને વધતાં અટકાવી શકાશે. મીઠાનો નિયંત્રિત ઉપયોગ પાચન પણ સુધારી શકશે. ગરમીને કારણે પાણી ઓછું લેવાય તો આ સમયગાળા દરમિયાન પાચનને લગતી સમસ્યા પણ વધે છે. આથી જ ચૈત્ર માસમાં સાત્ત્વિક આહારને મહત્ત્વ આપવામાં છે, જેના દ્વારા બૉડી ડિટોક્સ થઈ શકે છે તેમ જ પાચન પણ સુધરે છે. સિંધવ નમક અથવા રૉક સૉલ્ટના નિયંત્રિત ઉપયોગથી કિડની પર પણ ઓછો ભાર લાગે છે.
ચૈત્ર મહિનામાં એટલે કે માર્ચ-એપ્રિલના સમય દરમિયાન લીમડાનાં પાનનો રસ સવારના સમયે ભૂખ્યા પેટે પીવાથી શરીરને અનેક ફાયદા મળી શકે છે. લીમડાનાં કૂણાં પાંદડાં અને એનાં નાનાં સફેદ રંગનાં ફૂલમાંથી રસ બનાવવામાં આવે છે. આ એક પારંપરિક આયુર્વેદિક આદત છે, જે શરીરમાં રહેલાં ઝેરી-હાનિકારક તત્ત્વોનો નિકાલ કરીને આપણી રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે અને શરીરનું તાપમાન ઘટાડે છે, જેથી ઠંડક પ્રદાન થાય છે. આ રસ આપણા શરીરમાંથી કફ, પિત્ત દોષ જેવી પાચનને લગતી સમસ્યા દૂર કરી શકે છે, ત્વચા ચોખ્ખી કરે છે તથા આ બદલાતી ઋતુમાં લીવરને એનું કાર્ય કરવામાં સહાય કરે છે. આ પ્રકારના રસનું સેવન ચૈત્ર માસની શરૂઆતથી લઈને લગભગ 10થી 15 દિવસ સુધી રોજ કરવાથી વર્ષ દરમિયાન હેલ્થ સારી રહે છે. સવારના સમયે આ રસ લીધા બાદ એક કલાક સુધી કાંઈ ખાવું નહીં. એની મદદથી સીઝનલ ઈન્ફેક્શન તેમ જ એલર્જી સામે રક્ષણ મળે છે અને મેટાબોલિઝમ સુધરે છે. આ કડવો, પણ ગુણકારી રસ લોહીના શુદ્ધીકરણમાં પણ ફાળો આપે છે. એટલે જ નવા વર્ષની શરૂઆતમાં હેલ્થ સારી રાખવા માટે કડવાશયુક્ત આયુર્વેદિક ઉપાય તરીકે લીમડાનો રસ અજમાવી શકાય.
ગરમીની શરૂઆતમાં શરીરને ઠંડું રાખવા માટે પ્રવાહી પૂરતા પ્રમાણમાં લેવું. મધ્યાહ્ન પહેલાં નાળિયેરપાણીમાં તુલસીનાં બીજ નાખીને લઈ શકાય. બપોરના જમવામાં દહીં કે છાશનો ઉપયોગ ચોક્કસ કરવો, જેમાં તાજાં શેકાયેલાં જીરુંનો ભૂકો ઉમેરવો, જે આપણને ઠંડક તો આપે જ છે, સાથે સાથે પાચનમાં મદદ કરે છે. સાંજના સમયે અથવા રાત્રે જમવાની સાથે કેળાં લઈ શકાય, કારણ કે કેળાં પણ પેટને લગતી સમસ્યા નિવારનાર તેમ જ ઠંડક પ્રદાન કરનાર છે. સોડિયમ તેમ જ પોટેશિયમ જેવાં સત્ત્વો સારા પ્રમાણમાં રહેલાં હોવાથી કેળાં શરીરના ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સનું સંતુલન જાળવવા પણ ઉપયોગી છે. ગરમીમાં ઈલેક્ટ્રોલાઈટનું અસંતુલન થવાના ચાન્સ વધુ રહે છે. તો આ સીઝનમાં નમકનો ઉપયોગ ઘટાડવો જરૂરી છે એટલું જ જરૂરી ઠંડક આપે એવાં ખાદ્યો કે પ્રવાહીનો નિયમિત ઉપયોગ કરવો, સાથે સાથે લીમડાનાં પાનના રસનું સેવન અચૂક કરવું.
કાળઝાળ ગરમીના દિવસોમાં શરીર ઠંડું રાખવા મીઠું ઓછું લો… અને લીમડાનો રસ પીઓ.
(ડાયેટીશ્યન તરીકે દસ વર્ષથી વધારે સમયનો અનુભવ ધરાવતા ડો. હીરવા ભોજાણી અમદાવાદસ્થિત એસવીપી હોસ્પિટલમાં ચીફ ડાયેટીશિયન તરીકે કાર્યરત છે. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશનના આહાર વિષયક પ્રોગ્રામ્સમાં સક્રિય ભાગ લેનાર ડો. હીરવા ભોજાણી આ વિષય પર નિયમિત લખતા-બોલતાં રહે છે.)
રિવેન્જ’ રિલીઝ થઈ ગયો. છેલ્લા બે દિવસથી ફિલ્મ ચર્ચા એ રીતે થઈ રહી છે, જાણે આ એક મહત્વનો રાષ્ટ્રીય મુદ્દો હોય. ટિન્સેલ અને ગ્લિસેરિનની દુનિયાના જે બાશિંદા પહેલા પાર્ટ વિશે કંઈ પણ બોલવાથી દૂર રહેલા એ, ક્યાંક દેશદ્રોહી ઠેરવી ન દેવામાં આવે એવા ડરથી, સેકન્ડ પાર્ટ વિશે ઊછળી ઊછળીને બોલી રહ્યા છે.
સુધી આપણે આપણી બુદ્ધિશક્તિ અને કાર્યકૌશલ્યને ધારદાર બનાવવાની મથામણ કરીએ છીએ, પણ શું માત્ર મગજ ચલાવવાથી જ જીવનમાં સર્વોચ્ચ શિખરો સર કરી શકાય? કદાચ નહીં. ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે દુનિયાના સૌથી પ્રભાવશાળી નેતા કે સફળ ઉદ્યોગપતિઓ માત્ર બુદ્ધિમતાના કારણે જ નહીં, પરંતુ લોકોનાં હૃદય જીતવાની કળાને કારણે મહાન બન્યા છે. જ્યારે આપણે સંબંધોના તાણાવાણા અને માનવીય સંવેદનાઓને સફળ મેનેજમેન્ટમાં ઉમેરીએ છીએ ત્યારે એક સામાન્ય કાર્ય અસામાન્ય સિદ્ધિમાં પરિવર્તિત થાય છે.
ઋષિકેશ પટેલે કહ્યું કે, ‘રાંધણ ગેસનો પુરવઠો ખોરવાય નહીં તેના માટે સરકાર આયોજન કરી રહી છે. રાજ્ય સરકારની પ્રાયોરીટી ઘરોમાં ગેસની બોટલ પહોંચે તે જોવાની છે. ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ગેસમાં 50 ટકા કાપ મૂકવામાં આવ્યો છે. ફર્ટિલાઇઝર કંપનીઓ અને દૂધની ડેરીમાં વપરાતા ગેસમાં 40 ટકાનો કાપ મૂક્યો છે. ગુજરાતમાં એકપણ ચૂલો બંધ ન થાય તેની ચિંતા સરકાર કરી રહી છે. કોમર્શિયલ સિલિન્ડરમાં હજુ સુધી કોઈપણ પ્રકારનો કાપ નથી મૂક્યો. સરકાર ગેસ પુરવઠો ખોરવાય નહીં તેનું આયોજન કરી રહી છે.’ 
કોઈ પણ પુસ્તક વાંચતી વખતે મારી આદત છે હાથમાં પેન રાખીને જે પણ મહત્ત્વનું જણાય તે અંડરલાઈન કરવાનું. જોકે આ પાસપોર્ટ નામે પુસ્તક થોડું એટિટ્યુડવાળું છે, કાયમ પોતાના રુઆબમાં. તેની પર આપણે ક્યાંય અંડરલાઈન નહીં કરી શકીએ કે તેનાં કોઈ પણ પાનાં પર કોઈ પણ આંચકો અથવા ડાઘ લગાવી નહીં શકીએ કે તેની પર પાણી શાહી દૂધ ચા ધોળાવા નહીં દઈ શકીએ. આથી આપણે અન્ય પુસ્તકો વાંચતી વખતે સૂઈને વાંચીએ તેવું તેનું નથી. એક શાંત ખૂણામાં પદ્માસનમાં બેસીને ધીમેથી હું પાસપોર્ટ નામે પુસ્તકનું વાંચન કરતી હોઉં છું. હમણાં સુધી કેટલા પાસપોર્ટ થયા તે મેં ગણતરી કર્યું નથી, જેથી આ મારો પચ્ચીસમો પાસપોર્ટ છે એવું હું ખાતરીપૂર્વક કહી શકું એમ નથી. જોકે તેનાથી મારા પાસપોર્ટની સંખ્યા વધુ જ હશે. વારુ, તો `પાસપોર્ટ વાંચન’ એકાદ પઠન જેવો મારો કાર્યક્રમ હોય છે. તે પાસપોર્ટ પરના દરેક વિઝા અને ઈમિગ્રેશનના સ્ટેમ્પ મને ટ્રાન્સમાં લઈ જાય છે.
પાસપોર્ટ આપણને એવી અનંત ખુશીની પળોની યાદ કરી આપે છે. આપણો પહેલોવહેલો પાસપોર્ટ રજિસ્ટર એડી પોસ્ટથી ઘરે આવ્યો તે દિવસ યાદ આવે છે? હવે બાળકો જન્મતાં જ તેમના પાસપોર્ટ માટે અરજી કરવામાં આવે છે. આથી પાસપોર્ટ તેમને માટે `એક જરૂરી બાબત’ બની ગઈ છે. એટલો જ તે સંબંધ છે, પરંતુ આજે જેમની ઉંમર ચાળીસીની આગળ છે તે દરેકને પહેલો પાસપોર્ટ હાથમાં આવ્યો ત્યારની ખુશીનો અનુભવ હશે અને તેમના મનના ખૂણામાં તે ક્યાંક છુપાયેલી હશે. અગાઉ રેશનકાર્ડ આપણા ભારતીય હોવાનું પ્રમાણપત્ર અથવા પ્રૂફ તરીકે, હવે યુનિક આઈડી નંબર સાથેનું આધારકાર્ડ, ઈલેકશન કાર્ડ, ડ્રાઈવિંગ લાઈસન્સ જેવી બાબતોએ પણ આપણા ભારતીયત્વ પર ખાતરીની છાપ છોડી છે. જોકે આ બધાનો સરતાજ હોય તેમ પાસપોર્ટ રાજસિંહાસન પર બિરાજમાન થઈ ગયો છે. તેના વિના આપણે આપણી ભારતની સરહદ પાર કરી જ નહીં શકીએ.
પહેલા મહાયુદ્ધ પૂર્વે દુનિયાના અનેક દેશોમાં પાસપોર્ટ વિઝા વગેરેની સખતાઈ નહોતી. પાસપોર્ટ નામે પ્રકાર જ નહોતો. તે સમયે ક્યાંક ક્યાંક `પરમિશન લેટર્સ’ રહેતા હતા. એટલે કે, ઈસવી સન ચૌદસોના સુમારે ઈન્ગ્લેન્ડનો રાજા પાંચમો હેન્રી પોતાના રાજદૂતોને અથવા વેપારીઓને `સેફ કંડક્ટ’ પત્ર આપતો, જેના દ્વારા તે એક દેશમાંથી અન્ય દેશમાં સુરક્ષિત અને સુલભ રીતે પ્રવાસ કરતા. આ જાણે આજના પાસપોર્ટનું પહેલું સ્વરૂપ. પાસપોર્ટ નામ રીતસર `પાસ’ અને `પોર્ટ’ આ બે અંગે્રજી શબ્દો મળીને બનેલો શબ્દ છે. અગાઉ બધા જ પ્રવાસ સમુદ્રમાર્ગે થતા હતા. તે સમયે અલગ અલગ દેશમાંથી અંદર-બહાર કરવા માટે સંબંધિત દેશના રાજા પાસેથી સ્પેશિયલ પરમિશન લેટર જરૂરી હતો. તેનું જ રૂપાંતર `પાસ ધ પોર્ટ’ એટલે કે, પાસપોર્ટ થઈ ગયું. તે સમયે લોકો એક દેશમાંથી અન્ય દેશમાં મોકળાશથી પ્રવાસ કરતા. ઈટાલીથી અમેરિકા, આફ્રિકાથી ઈન્ગ્લેન્ડ એમ અત્યંત મોટે પાયે લોકોએઆ જ સમયગાળામાં સ્થળાંતર કર્યું હતું. યુદ્ધ પછી જોકે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ, દુનિયાના દેશ સાવધાન થઈ ગયા. દેશોની સીમાઓ સખત બની. ટૂંકમાં કોને પ્રવેશ આપવાનો અને કોને નહીં તે બાબતે ચર્ચા શરૂ થઈ.
આજે પાસપોર્ટ દરેક વ્યક્તિ માટે અને દરેક ઘર માટે એક મહત્ત્વની બાબત અને સ્ટેટસ સિમ્બોલ બની ગયો છે. જોકે પાસપોર્ટ દરેક દેશની સ્ટ્રેન્ગ્ધ પણ દર્શાવે છે. સૌથી શક્તિશાળી પાવરફુલ પાસપોર્ટ કયા દેશનો છે એવું પૂછશો તો આપણી આંખો સામે તુરંત યુએસએનું નામ આવે છે, પરંતુ તેવું નથી. બધાથી સ્ટ્રોંગ પાસપોર્ટ એટલે કે જે દેશનો પાસપોર્ટ વિઝા વિના વધુમાં વધુ દેશોની મુલાકાત અપાવી શકે તે છે. તો આ પાવરગેમનો વિનર છે એક નાનો દેશ અને તે છે સિંગાપોર. તમે સિંગાપોર પાસપોર્ટ ધારક હોય તો 193 દેશની મુલાકાત લઈ શકો છો અને તે કોઈ પણ દેશના વિઝા તમને કઢાવવા પડતા નથી. બીજા નંબરે વધુ બે નાના દેશ જાપાન અને કોરિયા આવે છે. આ દેશોના પાસપોર્ટ ધારક વિઝા વિના 190 દેશોની મુલાકાત લઈ શકે છે. આ પછી જર્મની, ફ્રાન્સ, સ્પેન, ઈટાલી, સ્વિત્ઝર્લેન્ડ એમ ઘણી બધી યુરોપિયન ક્નટ્રીઝ ત્રીજા ક્રમે છે, જે દેશોના નાગરિક 186થી 188 દેશોની વિઝા વિના મુલાકાત લઈ શકે છે. ઈન્ગ્લેન્ડ કેનેડા ઓસ્ટ્રેલિયા પાંચમા ક્રમે છે, જ્યાંના નાગરિકો 183-184 દેશોની વિઝા વિના મુલાકાત લઈ શકે છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા બારમા સ્થાને આવે છે. તેમના પાસપોર્ટ ધારક 180 દેશની વિઝા વિના મુલાકાત લઈ શકે છે. આપણા ભારતનો નંબર આ યાદીમાં 85મો આવે છે અને આપણે સામાન્ય રીતે 57 દેશની વિઝા વિના મુલાકાત લઈ શકીએ છીએ. આ નંબર્સ વધારવા માટે અને આપણો પાસપોર્ટ મજબૂત બનાવવા માટે દરેક દેશ કાર્યરત હોય છે. આપણા સન્માનનીય વડા પ્રધાનના પ્રયાસ પણ તે દિશામાં ચાલી રહ્યા છે એવું આપણને વારંવાર જણાય છે.દરેક દેશ અને દરેક વ્યક્તિ માટે પાસપોર્ટ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આથી પ્રવાસમાં આપણા પોતાના કરતાં પાસપોર્ટની વધુ કાળજી લેવી પડે છે. આપણે પોતાને જ ચેતવી રાખવાના `પાસપોર્ટ ગુમ નહીં થવો જોઈએ કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં.’ પાસપોર્ટ કાયમ આપણા શરીર પર હોવો જોઈએ સ્લિમ પાસપોર્ટ સ્લિમ પાઉચમાં અથવા આપણા હેન્ડપર્સમાં.તે ભૂલેચૂકે પણ ચેક-ઈન બેગેજમાં નહીં રાખવો જોઈએ.તે ક્યારેય એરપોર્ટ પર ખુલ્લો, વિમાનની સીટ પર પોકેટમાં નહીં રાખવો જોઈએ. તે પાસપોર્ટનાં બધાં પાનાંની ડિજિટલ કોપી સ્કેન કરીને તમારા મોબાઈલમાં, ઈમેઈલમાં, ગૂગલ ડ્રાઈવ અથવા ડ્રોપબોક્સમાં સેવ કરેલી હોવી જોઈએ. ભૂલેચૂકે પણ પાસપોર્ટ ગુમ થયો તો ઈન્ડિયન એમ્બેસીને બતાવવા અને ઈમરજન્સી સર્ટિફિકેટ મેળવવા માટે, પોલીસ સ્ટેશનમાં તે ગુમ થયાની ફરિયાદ નોંધાવવા આ કોપી ઉપયોગી બને છે. પ્રવાસમાં નીકળતી વખતેજે પાસપોર્ટ આગામી છ મહિના માટે વેલિડ છે અને જેની પર તમે જઈ રહ્યા હોય તે દેશના વિઝા હોય તે જ પાસપોર્ટ લઈને નીકળવું. અનેક પ્રવાસી જૂના પાસપોર્ટ લઈને એરપોર્ટ પર પહોંચે છે અને પછી આર્થિક માનસિક પસ્તાવાનો શિકાર બને છે. અગાઉ કહ્યું તેમ પાસપોર્ટ પર કશું પણ લખવાનું અલાઉડ નથી. તેને સ્ટેપલ પિન મારવાથી પણ તમારો પાસપોર્ટ રદબાતલ થઈ શકે છે. પાસપોર્ટ નાના બાળકોથી દૂર રાખવો. બાળકોએ પાસપોર્ટ ફાડી નાખ્યો હોય તેવી ઘટનાઓ અમે અનુભવી છે.અને હા, એક વાર પાસપોર્ટ અથવા વિઝા હાથમાં આવે એટલે તેની પરનું પોતાનું નામ અને બધી માહિતી બરોબર છે ને? તે આપણે પોતે તપાસ કરી લેવું જોઈએ! જો કશું પણ મિસમેચ હોય તો ત્યાં જ સુધારણા કરાવી શકાય છે. અન્યથા એરપોર્ટ પરથી પાછા આવવાનો વારો આવે છે. અર્થાત આટલો બધો ઉપદ્રવ સહન કરવા કરતાં પાસપોર્ટની કાળજી લેવાનું વધુ આસાન છે.
