વેપાર ઉદ્યોગ અને મિલોથી ધમધમતું અમદાવાદ એક સમયે માન્ચેસ્ટર કહેવાતું. મિલોના એ જમાનામાં પોળો અને કોટ વિસ્તારની આસપાસ જ શહેર વિકસ્યું હતું. એ સમયના રોયલ રોડ રિલીફ રોડ પર એક આધુનિક નજરાણું તૈયાર થયું.. કેલિકો ડોમ. બકમિન્સ્ટર ફુલરની રચનાઓ દ્વારા પ્રેરિત એક આધુનિક અને ભૌમિતિક ગુંબજ એટલે કેલિકો ડોમ. રીલિફ રોડ પરના આ ડોમમાં કેલિકો મિલની વેચાણ માટેની દુકાન તેમજ પ્રદર્શન માટેનું સ્થળ હતું. જેને ૧૯૬૨ના સમયગાળામાં ખુલ્લુ મુકવામાં આવ્યું હતું. અમેરિકાના ફ્રેન્ડ લોઇડ રાઇટે કેલિકો મિલના સંચાલન કાર્યાલયની નિર્માણ યોજના બનાવી હતી. પરંતુ અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશને મંજૂરી ન આપતા આ જ સ્થળે કેલિકો ડોમ બાંધવામાં આવ્યો હતો.
સારાભાઇ સમૂહના સભ્યોએ કેલિકો ગુંબજની રચના બકમિન્સ્ટર ફુલરના ભૌમિતિક ગુંબજ પરથી પ્રેરણા લીધી. આ ગુંબજ કેલિકો મિલ માટેની દુકાન અને પ્રદર્શન કેન્દ્ર બન્યો. મિલો અને સંલગ્ન દુકાનો ૧૯૯૦ના દશકમાં બંધ થવા માંડ્યા. એક સમયે અમદાવાદ શહેરમાં તોફાનો થતાં એને કંટ્રોલ કરવા પોલીસ અને સેના બોલાવવી પડતી. એ વેળાએ કેલિકો ડોમમાં વર્ષો સુધી સશસ્ત્ર જવાનો છાવણી રહેતી. એ પછી કેલિકો ડોમના ગુંબજની હાલત પણ બિસ્માર થઇ ગઇ. 2001ના ધરતીકંપ વખતે ગુંબજનો મધ્ય ભાગ તૂટી પડ્યો. ભારે વરસાદને કારણે નીચેની દુકાનનો આંતરિક ભાગ નુકશાન પામ્યો. ત્યારબાદના સમયગાળામાં ગુંબજ સંપૂર્ણપણે તૂટી પડ્યો.
અમદાવાદનો સૌપ્રથમ ફેશન કાર્યક્રમ અહીં યોજાયો હતો. 1970ના દાયકામાં અભિનેત્રી પરવીન બાબી જ્યારે વિદ્યાર્થીની હતી એ વખતે આ કાર્યક્રમમાં ભાગ લીધો હતો. કેલિકો મિલના વેચાણ વખતે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશને જૂની વારસાગત મિલકત ૨૦૦૬માં ખરીદી લીધો હતો.
કેલિકો ડોમની રચનાની વાત કરીએ તો સામાન્ય રીતે જોવા મળતા છ કે આઠને બદલે પાંચ બિંદુઓ ધરાવતો ભૌમિતિક ગુંબજ હતો. એ ૧૨ મીટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલો હતો. આ બિંદુઓને સ્ટિલના થાંભલાઓ અને નળીઓ વડે આધાર અપાયો હતો. જેનાથી નીચેની દુકાનને છાંયો પૂરો પાડતો હતો. હેરિટેજ અમદાવાદની મધ્યમાંથી પસાર થતા રિલીફ રોડની એક વખતની શાન ગણાતો કેલિકો ડોમ ફરી એકવાર તૈયાર થઇ રહ્યો છે.
(પ્રજ્ઞેશ વ્યાસ)
