યામી ગૌતમ અને ઇમરાન હાશ્મીની આગામી ફિલ્મ “હક” શાહ બાનો કેસ પર આધારિત છે. સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયમાં મુસ્લિમ મહિલાઓના અધિકારો પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે.
બોલીવુડની જાણીતી અભિનેત્રી યામી ગૌતમ ફરી એકવાર એક શક્તિશાળી ભૂમિકામાં જોવા મળશે. આ વખતે તે એક એવી વ્યક્તિનું પાત્ર ભજવશે જેણે 40 વર્ષ પહેલાં દેશના કાયદાકીય અને સામાજિક માળખાને બદલી નાખ્યું હતું. તેમની આગામી ફિલ્મ “હક” પ્રખ્યાત શાહબાનો બેગમની વાર્તાથી પ્રેરિત છે, જેમની કાનૂની લડાઈ હજુ પણ ભારતમાં મહિલા અધિકારો અને ધર્મનિરપેક્ષતાના સંદર્ભમાં એક મહત્વપૂર્ણ કેસ સ્ટડી માનવામાં આવે છે. આ સ્ટોરી છૂટાછેડા લીધેલી મહિલાના પોતાના અધિકારો માટે સંઘર્ષ અને કાયદા અને ધર્મ વચ્ચેના સંઘર્ષ વિશે છે.
જાણો કોણ હતા શાહ બાનો બેગમ?
આ વાર્તા 1978 માં શરૂ થઈ હતી, જ્યારે એક 62 વર્ષીય મુસ્લિમ મહિલાને તેના પતિએ ઘરમાંથી કાઢી મૂકી હતી. મહિલાનું નામ શાહ બાનો બેગમ હતું, અને તેના પતિ મોહમ્મદ અહેમદ ખાન હતા, જે એક જાણીતા વકીલ હતા. 43 વર્ષના લગ્નજીવન અને પાંચ બાળકો પછી, મોહમ્મદ અહેમદ ખાને શાહ બાનોને છૂટાછેડા આપી દીધા.
શાહ બાનો 63 વર્ષની ઉંમરે કોર્ટમાં હાજર થાય છે
છૂટાછેડા પછી શાહ બાનો બેગમ નિરાધાર બની ગઈ. તેમની પાસે પોતાનું ગુજરાન ચલાવવા માટે કોઈ સાધન નહોતું, અને તેમના ભૂતપૂર્વ પતિએ તેમને ભરણપોષણ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. અંતે, શાહ બાનોએ પોતાના અને તેમના બાળકો માટે ભરણપોષણ માટે કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો. તેમણે ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા (CrPC) ની કલમ 125 હેઠળ ભરણપોષણ માંગ્યું, જે ભારતના તમામ નાગરિકોને લાગુ પડે છે, ભલે તેમનો ધર્મ ગમે તે હોય. આ સમયગાળા દરમિયાન દેશમાં સમાન નાગરિક સંહિતાનો અભાવ હોવાનો શોક વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો.
નીચલી અદાલતોથી લઈને સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી
શાહ બાનોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા મોહમ્મદ અહેમદ ખાને દલીલ કરી હતી કે મુસ્લિમ પર્સનલ લો અનુસાર મુસ્લિમ મહિલાને છૂટાછેડા પછી ફક્ત ‘ઇદ્દત’ (છૂટાછેડા પછી ત્રણ મહિના અને તેર દિવસ) ના સમયગાળા માટે ભરણપોષણ આપી શકાય છે, જેના પછી પતિ જવાબદાર રહેતો નથી. જો કે, નીચલી અદાલતોએ શાહ બાનોના પક્ષમાં ચુકાદો આપ્યો. ત્યારબાદ મોહમ્મદ અહેમદ ખાને આ નિર્ણયોને પડકાર્યા અને અંતે કેસ ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલત સુપ્રીમ કોર્ટના દરવાજા સુધી પહોંચ્યો. સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચેલો આ કેસ ફક્ત શાહબાનો અને તેના પૂર્વ પતિ પૂરતો મર્યાદિત ન હતો, પરંતુ તે ભારતના બિનસાંપ્રદાયિક કાયદા અને ધાર્મિક અંગત કાયદા વચ્ચેનો યુદ્ધ બની ગયો.
1985નો ઐતિહાસિક ચુકાદો
23 એપ્રિલ, 1985ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે આ કેસમાં પોતાનો ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો. જસ્ટિસ ચંદ્રચુડની આગેવાની હેઠળની પાંચ ન્યાયાધીશોની બેન્ચે સર્વાનુમતે શાહ બાનોની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે CrPC ની કલમ 125 બધા નાગરિકોને લાગુ પડે છે, અને પતિની ફરજ છે કે તે છૂટાછેડા પછી પણ જ્યાં સુધી તે પોતાનું ગુજરાન ચલાવવા સક્ષમ ન બને ત્યાં સુધી તેની ભૂતપૂર્વ પત્નીનું ભરણપોષણ કરે. કોર્ટે આ નિર્ણયમાં બીજું એક મહત્વપૂર્ણ અવલોકન પણ કર્યું. તેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે દેશમાં સમાન નાગરિક સંહિતા લાગુ કરવાનો સમય આવી ગયો છે. આ નિર્ણયને મહિલાઓના અધિકારો માટે એક મોટી જીત તરીકે જોવામાં આવ્યો.
રાજકીય હોબાળો અને 1986નો કાયદો
સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય પછી દેશભરમાં હોબાળો મચી ગયો. મુસ્લિમ પર્સનલ લો બોર્ડ અને રૂઢિચુસ્ત મુસ્લિમ સંગઠનોએ આ નિર્ણયનો સખત વિરોધ કર્યો, તેને શરિયા (ઇસ્લામિક કાયદા)માં સરકારી દખલ ગણાવી. આ દબાણ સામે ઝૂકીને સરકારે 1986માં મુસ્લિમ મહિલા (છૂટાછેડા પર અધિકારોનું રક્ષણ) અધિનિયમ, 1986 પસાર કર્યો.
1986નો નિર્ણય
મુસ્લિમ મહિલા કાયદાનો મુખ્ય હેતુ સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયને ઉથલાવી દેવાનો હતો. આ કાયદામાં એવી જોગવાઈ હતી કે છૂટાછેડા લીધેલી મુસ્લિમ મહિલાને ફક્ત “ઇદ્દત” ના સમયગાળા માટે ભરણપોષણ મળશે, ત્યારબાદ તેની જવાબદારી તેના સંબંધીઓ અથવા વક્ફ બોર્ડ પર રહેશે. ઘણા લોકો માનતા હતા કે આ કાયદો ધાર્મિક જૂથોને ખુશ કરવા માટે ઘડવામાં આવ્યો હતો, અને મહિલા અધિકાર કાર્યકરો અને બિનસાંપ્રદાયિક સંગઠનો ખૂબ જ નિરાશ થયા હતા.
શાહ બાનો કેસ ભારતીય કાયદા અને રાજકારણ પર અમીટ છાપ છોડી ગયો છે. યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ (UCC) પરની દરેક ચર્ચામાં તે એક કેન્દ્રિય મુદ્દો રહે છે. ચાલીસ વર્ષ પછી, યામી ગૌતમ આ પાત્રને મોટા પડદા પર કેવી રીતે રજૂ કરે છે તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.
