નવી દિલ્હીઃ યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC) એ વર્ષ 2026 માટે “ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં સમાનતા પ્રોત્સાહન નિયમો” લાગુ કર્યા છે. આ નિયમો દેશની તમામ યુનિવર્સિટી અને કોલેજો પર લાગુ થશે. UGC કેન્દ્ર સરકારના શિક્ષણ મંત્રાલય હેઠળ કાર્યરત સંસ્થા છે, જે ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓનું નિયમન કરે છે. આ નિયમોનો હેતુ એ છે કે કોઈ પણ વિદ્યાર્થી, શિક્ષક કે કર્મચારી સાથે તેની ઓળખને આધારે ભેદભાવ ન થાય. જોકે આ નિયમો માત્ર કાગળ સુધી સીમિત નથી, પરંતુ કેમ્પસના રોજિંદા કાર્ય પરિસ્થિતિ પર પણ ઊંડો પ્રભાવ પાડે છે.
આ નવા નિયમોનો ઉદ્દેશ શો છે?
નવા નિયમોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ફરિયાદ થવાની પહેલાં જ ભેદભાવને રોકવાનો છે. પરંતુ ટીકાકારોનું કહેવું છે કે આથી કેમ્પસમાં સર્વેલન્સ અને ભયનું વાતાવરણ સર્જાઈ શકે છે. UGC અનુસાર ઉચ્ચ શિક્ષણમાં કોઈની પણ સાથે પણ ધર્મ, જાતિ, લિંગ, જન્મસ્થળ અથવા દિવ્યાંગતાને આધારે ભેદભાવ થવો ન જોઈએ. ખાસ બાબત એ છે કે નિયમોમાં “માત્ર” (only) શબ્દનો ઉપયોગ થયો છે. એટલે કે આ નિયમો માત્ર ઓળખ આધારિત ભેદભાવ પર લાગુ પડશે, સામાન્ય શૈક્ષણિક વિવાદો અથવા વ્યક્તિગત ઝઘડાઓ પર નહીં.
નિયમોમાં ખાસ કરીને કેટલાક વર્ગોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે, જેમ કે
* અનુસૂચિત જાતિ (SC)
* અનુસૂચિત જનજાતિ (ST)
* અન્ય પછાત વર્ગ (OBC)
* આર્થિક રીતે નબળો વર્ગ (EWS)
* દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ
આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે નિયમોનું ધ્યાન ઐતિહાસિક રીતે વંચિત વર્ગો પર કેન્દ્રિત છે, જોકે સુરક્ષા તમામ માટે દર્શાવવામાં આવી છે.
નિયમોમાં ભેદભાવની વ્યાખ્યા શી છે?
નવા નિયમોમાં ભેદભાવની વ્યાખ્યા ખૂબ જ વિસ્તૃત રાખવામાં આવી છે. તેમાં માત્ર ખુલ્લો અને ઈરાદાપૂર્વકનો ભેદભાવ જ નહીં, પરંતુ નીચેના મુદ્દાઓ પણ સામેલ છે:
* પરોક્ષ ભેદભાવ
* છુપાયેલો અથવા માળખાગત (structural) ભેદભાવ
* એવું વર્તન જેનાથી કોઈની ગૌરવતા અથવા સમાન અવસરોને નુકસાન પહોંચે
અર્થાત, જો કોઈ નિર્ણયથી વ્યક્તિની ગૌરવતા પર અસર પડે, તો—જો સ્પષ્ટ ભેદભાવનો ઇરાદો ન હોય—તેને પણ ભેદભાવ માનવામાં આવશે.
