નવી દિલ્હીઃ દેશના અર્થતંત્રમાં શહેરી વિસ્તારોની ભૂમિકા સતત મજબૂત બની રહી છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 સુધી દેશમાં કુલ ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ (GDP)માં શહેરી ભારતનો હિસ્સો વધીને અંદાજે 70 ટકા સુધી પહોંચી શકે છે. 1990ના દાયકામાં આ આંકડો લગભગ 45 ટકા હતો, જે દર્શાવે છે કે છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં શહેરી અર્થતંત્રે ઝડપી વૃદ્ધિ નોંધાવી છે, એમ અહેવાલ કહે છે.
ભારત ઝડપી શહેરીકરણ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. અંદાજ છે કે વર્ષ 2036 સુધી દેશમાં શહેરી વસ્તી લગભગ 60 કરોડ સુધી પહોંચી જશે, જે તે સમયે કુલ વસ્તીના અંદાજે 40 ટકા જેટલી થશે. તુલનાત્મક રીતે, વર્ષ 2011માં શહેરી વસ્તીનો હિસ્સો લગભગ 31 ટકા હતો. આ પરિવર્તન દર્શાવે છે કે રોજગાર, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને સારા માળખાકીય શોધમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો શહેરો તરફ આગળ વધી રહ્યા છે.આવનારાં વર્ષોમાં શહેરીકરણની ગતિ વધુ તેજ બની શકે છે. દેશમાં શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. વર્ષ 2016માં જ્યાં તેમની સંખ્યા 4567 હતી, ત્યાં 2025 સુધીમાં તે વધીને 4958 થઈ ગઈ છે. આઠ વર્ષમાં લગભગ 8.5 ટકાનો આ વધારો દર્શાવે છે કે વહીવટી માળખું પણ વધતા શહેરી વિસ્તારને અનુરૂપ વિકસિત થઈ રહ્યું છે.
ક્લાસ Y એટલે કે ટિયર-2 અને ટિયર-3 શહેરો હવે રોકાણ અને ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિના નવાં કેન્દ્ર તરીકે ઊભરી રહ્યાં છે. આ શહેરો વૈશ્વિક ક્ષમતા કેન્દ્રો સ્થાપવા માટે મહત્વપૂર્ણ વિકલ્પ બની રહ્યાં છે. તેનાથી મોટાં શહેરો પરનું દબાણ ઘટશે અને નાનાં તથા મધ્યમ શહેરોમાં રોજગારની તકો વધશે. આથી પ્રાદેશિક સંતુલન મજબૂત થવાની આશા છે.
વિશેષજ્ઞોના મતે જો માળખાકીય માળખું, સ્માર્ટ સિટી પ્રોજેક્ટ, ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી અને શહેરી વહીવટમાં સુધારાની ગતિ યથાવત્ રહેશે તો શહેરી અર્થતંત્ર દેશની વિકાસદરને નવી ઊંચાઈ પર લઈ જઈ શકે છે. જોકે, સાથે સાથે આવાસ, ટ્રાફિક, પ્રદૂષણ અને સંસાધનોના સંચાલન જેવી પડકારોને ઉકેલવા પણ એટલા જ જરૂરી રહેશે.
કેન્દ્ર સરકારના બજેટ 2026-27માં શહેર આધારિત વિકાસને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવતાં દેશનાં ઘણાં મોટાં અને ઊભરતાં શહેરોની આર્થિક ગતિ પર નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. બજેટમાં જાહેરાત કરવામાં આવી છે કે દરેક સિટી ઇકોનોમિક રિજિયનને આવતાં પાંચ વર્ષમાં 5000 કરોડ રૂપિયા સુધીની સહાય આપવામાં આવશે. આ રકમ ખાસ કરીને ટિયર-2 અને ટિયર-3 શહેરો તથા મુખ્ય તીર્થ નગરોના વિકાસ માટે નક્કી કરવામાં આવી છે. સરકારનો હેતુ છે કે મહાનગરો સાથે નાના અને મધ્યમ શહેરો પણ આર્થિક પ્રવૃત્તિના મજબૂત કેન્દ્ર બની શકે.
