ભારતમાં જ્યારે પણ જાણકાર સમાજ, લોકશાહી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાની વાત આવે છે, ત્યારે અખબારોની ભૂમિકા આપમેળે સામે આવે છે. અખબારો ફક્ત કાગળ પર છપાયેલા સમાચાર નથી; તે એક એવું માધ્યમ છે જે સમાજના વિચાર, દિશા અને શાણપણને આકાર આપે છે. આ યોગદાનને માન આપવા માટે દર વર્ષે 29 જાન્યુઆરીએ ભારતીય અખબાર દિવસ (National NewsPaper Day) ઉજવવામાં આવે છે.
આ દિવસ 2026 માં વધુ સુસંગત બને છે, કારણ કે આજે પત્રકારત્વ એક મોટા પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, ડિજિટલ મીડિયા ઝડપથી ઉભરી રહ્યું છે અને પ્રિન્ટ મીડિયા નવા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે.
ભારતીય અખબાર દિવસ આપણને યાદ કરાવવાની તક આપે છે કે ભારતમાં પત્રકારત્વના મૂળ કેટલા ઊંડા છે અને દેશના સામાજિક, રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક વિકાસમાં અખબારોએ કેવી રીતે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે.
ભારતીય અખબાર દિવસ શા માટે ઉજવવામાં આવે છે?
ભારતીય અખબાર દિવસ દર વર્ષે 29 જાન્યુઆરીએ ઉજવવામાં આવે છે. આ તારીખનું ઐતિહાસિક મહત્વ છે, કારણ કે ભારતમાં પ્રથમ મુદ્રિત અખબાર 29 જાન્યુઆરી, 1780 ના રોજ પ્રકાશિત થયું હતું. આ દિવસ ભારતમાં છાપેલ પત્રકારત્વની શરૂઆત દર્શાવે છે.
હકીકતમાં, તે સમયે સંદેશાવ્યવહારના સાધનો અત્યંત મર્યાદિત હતા. સમાચારને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પહોંચવામાં દિવસો કે અઠવાડિયા પણ લાગી જતા હતા. આવા સમયમાં અખબારોએ માહિતીનો પ્રવાહ સરળ અને સુલભ બનાવ્યો. આ જ કારણ છે કે આ દિવસને ભારતીય પત્રકારત્વનો પાયો નાખનાર ઐતિહાસિક ક્ષણ તરીકે જોવામાં આવે છે.
ભારતીય અખબાર દિવસનો ઇતિહાસ અઢારમી સદીનો છે. 1780માં, આઇરિશ પત્રકાર જેમ્સ ઓગસ્ટસ હિક્કીએ કોલકાતા (તે સમયે કલકત્તા) થી ભારતનું પ્રથમ અખબાર, “હિકીઝ બંગાળ ગેઝેટ” પ્રકાશિત કર્યું, જેને “કલકત્તા જનરલ એડવર્ટાઇઝર” તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
આ અખબાર એક સાપ્તાહિક હતું અને તેને એશિયાનું પ્રથમ મુદ્રિત અખબાર માનવામાં આવે છે. શરૂઆતમાં, હિકીનું અખબાર જાહેર સમાચાર, સ્થાનિક મુદ્દાઓ અને જાહેરાતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતું હતું, પરંતુ ધીમે ધીમે, હિકીએ બ્રિટિશ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની અને તેના અધિકારીઓની નીતિઓની ખુલ્લેઆમ ટીકા કરવાનું શરૂ કર્યું. આના કારણે બ્રિટિશ સરકારે 1782 માં તેને ખતરો માનીને બંધ કરી દીધું.
હિકીના બંગાળ ગેઝેટનું આયુષ્ય ટૂંકું હતું (લગભગ બે વર્ષ, ૧૭૮૦-૧૭૮૨), પરંતુ તેની અસર ઊંડી હતી. તેણે ભારતમાં સ્વતંત્ર પત્રકારત્વનો પાયો નાખ્યો અને અન્ય ઘણા અખબારોના પ્રકાશન માટે માર્ગ મોકળો કર્યો. સમાચાર દર્પણ, બોમ્બે સમાચાર અને અમૃત બજાર પત્રિકા જેવા અનુગામી પ્રકાશનોએ ભારતીય સમાજમાં જાગૃતિ ફેલાવવામાં ફાળો આપ્યો.
