ગગનયાન પર સંકટ? અનુભવી વૈજ્ઞાનિકો કેમ છોડી રહ્યા છે ઈસરો?

નવી દિલ્હી: ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) હાલમાં ટેકનિકલ ખામી કે નિષ્ફળ લોન્ચિંગને કારણે નહીં, પરંતુ એક અલગ જ અણધાર્યા પડકારનો સામનો કરી રહી છે. વિતેલા કેટલાક મહિનાઓમાં સંસ્થાના 100થી વધુ અનુભવી વૈજ્ઞાનિકોએ રાજીનામું આપ્યું છે અથવા સ્વેચ્છિક નિવૃત્તિ (VRS) લીધી છે.

ગગનયાન જેવા ભારતના ફ્લેગશિપ મિશન્સ પર વિપરીત અસર ન પડે તે માટે ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્પેસ (DoS) એ તાત્કાલિક પગલાં લેતા 14 જુલાઈના રોજ એક ખાસ નિર્દેશ જાહેર કર્યો છે. હવે આ મહત્ત્વપૂર્ણ મિશન્સ સાથે જોડાયેલા વૈજ્ઞાનિકોના રાજીનામા સરળતાથી મંજૂર કરવામાં નહીં આવે અને દરેક કેસની આખરી મંજૂરી વિભાગ સ્તરેથી જ આપવામાં આવશે.

વૈજ્ઞાનિકો ઈસરો શા માટે છોડી રહ્યા છે?

ઉદ્યોગ સાહસિકો અને ઈસરોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ વૈજ્ઞાનિકોના આ રાજીનામા પાછળ મુખ્યત્વે ત્રણ મોટાં કારણો જવાબદાર છે:

૧. પ્રાઈવેટ સ્પેસ સેક્ટરનો વિસ્ફોટક વિકાસ

વર્ષ 2020માં અંતરિક્ષ ક્ષેત્રને ખાનગી ભાગીદારી માટે ખુલ્લું મુકાયા બાદ ભારતમા Skyroot Aerospace, Agnikul Cosmos, Pixxel, Bellatrix Aerospace, Dhruva Space અને Digantara જેવા અનેક સ્ટાર્ટઅપ્સ ઉભરી આવ્યા છે.

• આકર્ષક વેતન અને ગ્રોથ: ખાનગી કંપનીઓ વૈજ્ઞાનિકોને સરકારી પગાર કરતાં વધુ સારું પેકેજ, સ્ટોક ઓપ્શન્સ (ESOPs) અને કેરિયરમાં ઝડપી પ્રગતિની તકો આપી રહી છે.

• પૂર્વ ઈસરો અધિકારીઓનું માર્ગદર્શન: ઈસરોમાંથી નિવૃત્ત થયેલા વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિકો અને નિષ્ણાતો પોતે આ સ્ટાર્ટઅપ્સની સ્થાપના કરી રહ્યા છે અથવા તેમને મેન્ટર કરી રહ્યા છે, જે યુવા વૈજ્ઞાનિકો માટે મોટું આકર્ષણ બન્યું છે.

૨. મિશનમાં વિલંબ અને નિર્ણય પ્રક્રિયાનું કેન્દ્રીકરણ

ઈસરોના કેટલાક હાઈ-પ્રોફાઈલ મિશન્સ જેમ કે Gaganyaan G1 ટેસ્ટ ફ્લાઈટ, SSLV-L1, GSLV-F17 અને PSLV-N1 પોતાના નિયત સમય કરતાં પાછળ ચાલી રહ્યા છે.

• સંસ્થાની અંદર નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા ચેરમેન કાર્યાલય સુધી કેન્દ્રિત થઈ હોવાની ચર્ચા છે, જેના લીધે ટેકનિકલ અને વહીવટી મંજૂરીઓમાં વિલંબ થાય છે.

૩. રોજગાર મોડેલમાં બદલાવની જરૂરિયાત

તજજ્ઞોના મતે ઈસરોએ અમેરિકી સ્પેસ એજન્સી NASA અને યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી (ESA) જેવું ‘હાઇબ્રિડ એમ્પ્લોયમેન્ટ મોડેલ’ અપનાવવાની જરૂર છે. આ મોડેલમાં કાયમી કર્મચારીઓની સાથે પ્રોજેક્ટ-આધારિત નિષ્ણાતો અને કોન્ટ્રાક્ટ બેઝિસ પર ભરતી કરવામાં આવે છે.

વિચારવા જેવી બાબત:

ઈસરો પાસે ૧૪,૬૦૦થી વધુ કર્મચારીઓનું વિશાળ નેટવર્ક છે. તેની સરખામણીએ ૧૦૦ વૈજ્ઞાનિકોનો આંકડો નાનો લાગે છે, પરંતુ જે વૈજ્ઞાનિકો છોડીને ગયા છે તેમની પાસે ચંદ્રયાન-૩, સ્પેસ ડોકિંગ (SpaDeX) અને ગગનયાન જેવા જટિલ મિશન્સનો વર્ષોનો અનુભવ હતો. આ અનુભવી જ્ઞાનની ભરપાઈ તાજા ગ્રેજ્યુએટ્સ દ્વારા તાત્કાલિક કરી શકાતી નથી.

આગળનો માર્ગ

ભારતના સ્પેસ સેક્ટરમાં આવેલી આ ક્રાંતિ એ દર્શાવે છે કે હવે એરોસ્પેસ એન્જિનિયરો માટે ઈસરો સિવાય પણ દેશમાં અનેક શ્રેષ્ઠ વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે. ઈસરો માટે આગામી સમયમાં માત્ર શ્રેષ્ઠ પ્રતિભાઓને આકર્ષવી જ પૂરતી નથી. પરંતુ તેમને પોતાની સાથે જાળવી રાખવી (Retain કરવી) એ સૌથી મોટો પડકાર બની રહેશે.