પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી શુક્રવારે ઇન્દિરા ગાંધી ઇન્ડોર સ્ટેડિયમ ખાતે રાષ્ટ્રગીત વંદે માતરમની 150મી વર્ષગાંઠના વર્ષભરના સમારોહનું ઉદ્ઘાટન કરશે. આ પ્રસંગે પ્રધાનમંત્રી એક સ્મારક ટપાલ ટિકિટ અને સિક્કો પણ બહાર પાડશે.
આ વર્ષે, 7 નવેમ્બર 2025 ના રોજ રાષ્ટ્રીય ગીત ‘વંદે માતરમ’ તેની રચનાના 150 વર્ષ પૂર્ણ થયા છે. તે માત્ર એક ગીત નથી, પરંતુ ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામનો આત્મા છે, જેણે માત્ર સ્વતંત્રતાની લડાઈમાં નવો પ્રાણ ફૂંક્યો જ નહીં પરંતુ ભારતીય ભાષાઓના સાહિત્યને મજબૂત અને નવા પરિમાણો પણ આપ્યા. આ ગીત 7 નવેમ્બર 1874 ના રોજ અક્ષય નવમીના શુભ પ્રસંગે બંકિમ ચંદ્ર ચેટર્જી દ્વારા રચવામાં આવ્યું હતું. આ અમર ગીત માત્ર ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામનું મુખ્ય સૂત્ર જ બન્યું નહીં પરંતુ આજે દેશનું રાષ્ટ્રગીત પણ છે. શુક્રવારે, પીએમ મોદી આ પ્રસંગને ચિહ્નિત કરવા માટે એક સ્મૃતિ સમારોહનું ઉદ્ઘાટન કરશે અને એક સ્મારક ટપાલ ટિકિટ અને સિક્કો પણ બહાર પાડશે.
મહાન સાહિત્યકાર અને સ્વાતંત્ર્ય સેનાની બંકિમચંદ્ર ચેટ્ટોપાધ્યાય, જેમને બંકિમચંદ્ર ચેટર્જી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તેઓ અમર ગીત વંદે માતરમ લખીને અમર થઈ ગયા. વંદે માતરમ માત્ર એક ગીત કે સૂત્ર નથી, પરંતુ સ્વતંત્રતા સંગ્રામની સંપૂર્ણ ગાથા છે, જે 1874 થી લાખો યુવાનોના હૃદયમાં ગુંજી રહી છે. નિઃશંકપણે બધાએ શાળામાં વંદે માતરમ સાંભળ્યું છે, પરંતુ વંદે માતરમ પાછળની વાર્તા અને તેના સર્જક બંકિમચંદ્ર ચેટર્જીના સંઘર્ષો બહુ ઓછા લોકો જાણે છે. તો, ચાલો જાણીએ કે બંકિમચંદ્ર કોણ હતા અને આપણને વંદે માતરમ કેવી રીતે મળ્યું…
27 વર્ષની ઉંમરે પોતાની પહેલી નવલકથા લખી
બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયનો જન્મ 26 જૂન, 1838ના રોજ પશ્ચિમ બંગાળના પરગણા જિલ્લાના કાંઠલપાડા ગામમાં થયો હતો. પ્રખ્યાત લેખક, બંકિમચંદ્ર, એક અગ્રણી બંગાળી નવલકથાકાર અને એક સીમાચિહ્ન હતા. આપણે તેમને ભારતના એલેક્ઝાન્ડ્રે ડુમસ ગણી શકીએ છીએ. બંકિમે તેમની પહેલી બંગાળી નવલકથા, દુર્ગેશ નંદિની, 1865 માં લખી હતી, જ્યારે તેઓ માત્ર 27 વર્ષના હતા. ત્યારબાદ, તેમણે ક્યારેય પાછળ વળીને જોયું નહીં. બંકિમચંદ્રને બંગાળી સાહિત્યને જનતા સુધી પહોંચાડનારા પ્રથમ લેખક પણ માનવામાં આવે છે. 19મી સદીના આ ક્રાંતિકારી નવલકથાકાર 8 એપ્રિલ, 1894 ના રોજ આશરે 56 વર્ષની ઉંમરે કાયમ માટે દુનિયા છોડી ગયા.
બંકિમચંદ્રએ 1857 માં બી.એ. પૂર્ણ કર્યું. તેઓ પ્રેસિડેન્સી કોલેજમાંથી બી.એ.ની ડિગ્રી મેળવનારા પ્રથમ ભારતીય બન્યા. તેમણે 1869માં કાયદાની ડિગ્રી મેળવી. કાયદાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા પછી તરત જ, તેમને ડેપ્યુટી મેજિસ્ટ્રેટ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. તેમણે થોડા વર્ષો માટે તત્કાલીન બંગાળ સરકારમાં સચિવ તરીકે પણ સેવા આપી. બંકિમને રાય બહાદુર અને સીઆઈઈ જેવા ખિતાબ પણ મળ્યા. તેઓ 1891માં સરકારી સેવામાંથી નિવૃત્ત થયા. બંકિમચંદ્રએ બંગાળી અને હિન્દી બંને ભાષામાં પોતાના લખાણો દ્વારા એક અલગ ઓળખ સ્થાપિત કરી. 1874માં લખાયેલું તેમનું ગીત “વંદે માતરમ” ભારતીય સ્વતંત્રતા સંગ્રામ દરમિયાન ક્રાંતિકારીઓ માટે પ્રેરણા સ્ત્રોત અને કેન્દ્રિય સૂત્ર બન્યું.
વંદે માતરમની રચના
1875માં બંકિમચંદ્રએ દેશભક્તિ ગીત વંદે માતરમ રચ્યું હતું. આ રચના પાછળ એક રસપ્રદ વાર્તા છે. અહેવાલો અનુસાર, બ્રિટિશ શાસકોએ દરેક કાર્યક્રમમાં ઇંગ્લેન્ડની રાણીને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે “ભગવાન! રાણીને બચાવો” ગીત ગાવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું હતું. આનાથી બંકિમચંદ્ર સહિત ઘણા દેશવાસીઓ ગુસ્સે થયા. જવાબમાં, તેમણે 1874માં વંદે માતરમ નામનું ગીત રચ્યું. આ ગીતનો મુખ્ય વિષય ભારતની ભૂમિને “માતા” તરીકે સંબોધવાનો હતો. આ ગીત પાછળથી તેમની 1882ની નવલકથા, આનંદમઠમાં સમાવવામાં આવ્યું. ઐતિહાસિક અને સામાજિક કાપડથી વણાયેલી આ નવલકથાએ દેશમાં રાષ્ટ્રવાદની ભાવના જાગૃત કરવામાં મોટો ફાળો આપ્યો.
જ્યારે વંદે માતરમ પહેલી વાર ગાવામાં આવ્યું
1896માં, ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનું એક અધિવેશન કલકત્તામાં યોજાયું હતું. તે અધિવેશનમાં પહેલી વાર વંદે માતરમ ગીત ગાવામાં આવ્યું હતું. થોડા જ સમયમાં, દેશભક્તિનું પ્રતીક આ ગીત, બ્રિટિશ શાસન સામે ભારતીય ક્રાંતિકારીઓનું પ્રિય ગીત અને મુખ્ય સૂત્ર બની ગયું. દેશભરમાં, ફક્ત ક્રાંતિકારી બાળકો, યુવાનો, પુખ્ત વયના લોકો જ નહીં, પણ ભારતીય મહિલાઓએ પણ સ્વતંત્રતા સંગ્રામના એક જ નારાને ગુંજાવ્યો એ છે વંદે માતરમ.
ટાગોરે વંદે માતરમ ગીતનો સૂર આપ્યો હતો
દંતકથા છે કે બંકિમચંદ્રના ગીત વંદે માતરમને તેમના જીવનકાળ દરમિયાન બહુ ખ્યાતિ મળી ન હતી. જોકે, એમાં કોઈ શંકા નથી કે આ ગીત આજે પણ સ્વતંત્ર ભારતમાં લાખો યુવાનોના હૃદયમાં એ જ શાશ્વત રાષ્ટ્રીય ભાવના સાથે ધબકે છે. એવું કહેવાય છે કે ઠાકુર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે આ ગીત માટે સૂર રચ્યો હતો. 24 જાન્યુઆરી, 1950 ના રોજ, ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ, રાજેન્દ્ર પ્રસાદે, વંદે માતરમને રાષ્ટ્રગીત જાહેર કર્યું.
