“તટસ્થતા: નેતૃત્વની તાકાત કે ઘાતક નબળાઈ?

તટસ્થતા એ સ્વભાવથી શાંતિપૂર્ણ લાગતી ગુણવત્તા છે, પરંતુ મહાભારતના ભીષ્મપર્વમાં ભીષ્મ પિતામહનું જીવન બતાવે છે કે તટસ્થતા જ્યારે નીતિ અને ધર્મથી કપાઈ જાય ત્યારે તે તાકાત નહીં પરંતુ ભયાનક નબળાઈ બની શકે છે, કારણ કે ભીષ્મ કૌરવોની અનીતિ જાણતા હોવા છતાં પોતાની પ્રતિજ્ઞા અને પદપ્રતિનિષ્ઠાને કારણે દ્રૌપદીના અપમાન, પાંડવોના અન્યાય અને ધર્મના વિનાશ સામે તટસ્થ રહ્યા અને અંતે યુદ્ધમાં કૌરવો તરફથી શસ્ત્ર ઉઠાવ્યા, જે સંચાલન અને નેતૃત્વ માટે ચેતવણીરૂપ ઉદાહરણ છે કે માત્ર પોઝિશન પ્રત્યે વફાદારી પૂરતી નથી, મૂલ્યપ્રત્યે જવાબદારી વધુ મહત્ત્વની છે.

આજના પ્રશાસન અને વ્યવસાયિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં પણ ઘણીવાર મેનેજરો ‘તટસ્થ’ રહેવાના નામે અયોગ્ય નિર્ણયો સામે મૌન ધારણ કરે છે, પરંતુ જ્યારે તટસ્થતા અન્યાયને બચાવે છે, ત્યારે તે નૈતિક કાયરતા સમાન બની જાય છે.

આ સંદર્ભમાં અબ્રાહમ લિંકનનું ઉદાહરણ અત્યંત અર્થપૂર્ણ છે, જેમણે અમેરિકન ગૃહયુદ્ધ દરમિયાન માત્ર રાજકીય સંતુલન માટે તટસ્થ ન રહી, પરંતુ દાસપ્રથાના અન્યાય સામે સ્પષ્ટ નીતિગત પક્ષ લીધો, જેના કારણે તાત્કાલિક રાજકીય જોખમ વધ્યું છતાં દીર્ઘકાળે રાષ્ટ્રને નૈતિક દિશા મળી.

તે જ રીતે આધુનિક વ્યવસાય જગતમાં સુંદર પિચાઈએ કંપનીની અંદર કર્મચારીઓના હક, ડેટાની ગોપનીયતા અને AIના જવાબદાર ઉપયોગ જેવા મુદ્દાઓ પર માત્ર બજારદબાણને ધ્યાનમાં રાખીને તટસ્થ રહેવાને બદલે મૂલ્યઆધારિત વલણ અપનાવ્યું, જેનાથી સાબિત થાય છે કે નૈતિક સ્પષ્ટતા સાથે લીધેલા નિર્ણય ટૂંકા ગાળે વિવાદી લાગે તો પણ લાંબા ગાળે વિશ્વાસ ઊભો કરે છે.

મહિલા નેતૃત્વના ક્ષેત્રમાં શેરીલ સાનબર્ગે કાર્યસ્થળ પર લિંગ સમાનતા અને નેતૃત્વમાં મહિલાઓની ભૂમિકા માટે ખુલ્લી તરફેણ કરી, જ્યાં ઘણા નેતાઓ ‘તટસ્થતા’ના પડદા પાછળ છુપાઈ જતા હતા, ત્યાં તેઓ મૂલ્યપક્ષે સ્પષ્ટ ઉભા રહ્યા; ભારતમાં વહીવટી ક્ષેત્રમાં નંદન નિલકર્ણીએ આધાર પ્રોજેક્ટ દરમિયાન રાજકીય અને બ્યુરોક્રેટિક દબાણ વચ્ચે નીતિ, પારદર્શિતા અને ટેકનોલોજીથી સશક્તિકરણને કેન્દ્રમાં રાખીને નિર્ણય લીધા, જેનાથી તટસ્થતા અને સ્પષ્ટ મૂલ્યપક્ષે ઊભા રહેવાની સાચી સમતુલા સમજાય છે.

આ તમામ ઉદાહરણો ભીષ્મના જીવન સાથે જોડીને જોતા એક મોટો પાઠ મળે છે કે તટસ્થતા ત્યારે જ તાકાત બને છે જ્યારે તે ધર્મ અને ન્યાયની રક્ષા કરે, પરંતુ જ્યારે તે માત્ર પદ, ડર કે સુવિધા બચાવવા માટે અપનાવવામાં આવે ત્યારે તે સમાજ માટે ઘાતક બની જાય છે; એક સાચા મેનેજર કે નેતા માટે તટસ્થતા એ નિષ્ક્રિયતા નથી, પરંતુ ન્યાય માટે યોગ્ય સમયે યોગ્ય પક્ષ લેવાની ક્ષમતા છે, કારણ કે પોઝિશનથી જવાબદારી ઊભી થાય છે, પરંતુ ઇતિહાસમાં સ્થાન મૂલ્યથી જ મળે છે, અને તેથી આજના સંચાલનમાં સૌથી મોટી તાકાત એ છે કે ‘હું તટસ્થ છું’ એવું કહેવાને બદલે ‘હું ન્યાય સાથે છું’ એવું નિર્ભયપણે કહી શકાય.

(નિધિ દિવાસળીવાળા નવી પેઢીની તેજસ્વી લેખિકા છે. સુરતસ્થિત વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીના સ્નાતક નિધિના બે પુસ્તકો કાવ્યસંગ્રહ ‘ઝરણી’ અને ચિંતનકણિકાના સંગ્રહ ‘નિજાનંદ’ ઉપરાંત ‘થોડામાં ઘણું’ મોટીવેશનલ સુવિચારોને પણ વાચકોએ વખાણ્યા છે. માનવ સંબંધો, સ્વભાવ અને સમાજ વ્યવસ્થા ઉપર આધારિત એક લેખમાળા એમના સોશિયલ મીડિયા ઉપર નિયમિત પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ કોલમમાં એ મહાભારત અને ગીતા ઉપર આધારિત વહીવટ તેમજ મોટીવેશનને લગતી વાતો સરળ ભાષામાં સમજાવે છે.)