ભારતીય અવકાશયાત્રી શુભાંશુ શુક્લા 18 દિવસ ISS માં વિતાવ્યા બાદ આજે પૃથ્વી પર પાછા ફર્યા છે. શુભાંશુ શુક્લા અને તેમની ટીમ ડ્રેગન અવકાશયાનમાં બેસીને પૃથ્વી પર પાછા ફર્યા છે. અવકાશયાનમાં લગભગ 23 કલાકની મુસાફરી બાદ આજે બપોરે કેલિફોર્નિયાના દરિયાકાંઠે સમુદ્રમાં સ્પ્લેશડાઉન થયું. જ્યારે અવકાશયાન પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશ્યું ત્યારે તેનું તાપમાન 1600 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી ગયું. આ પછી, પેરાશૂટ બે તબક્કામાં ખુલ્યા. પહેલા સ્થિરતાવાળા ચુટ્સ 5.7 કિલોમીટરની ઊંચાઈએ ખુલ્યા અને પછી મુખ્ય પેરાશૂટ લગભગ બે કિલોમીટર પર ખુલ્યું, જેના કારણે અવકાશયાનનું સુરક્ષિત ઉતરાણ શક્ય બન્યું.

શુભાંશુનું અવકાશયાન 28 હજાર કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે પૃથ્વી તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં સૌથી મોટો પડકાર અવકાશયાનના સ્પ્લેશડાઉનના 54 મિનિટ પહેલા કરવામાં આવેલી ડી-ઓર્બિટ બર્ન પ્રક્રિયા હતી. વાસ્તવમાં, અવકાશયાન પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશતાની સાથે જ અવકાશયાનની ઊંચી ગતિ અને વાતાવરણમાં હાજર હવાને કારણે ઘર્ષણ ઉત્પન્ન થાય છે. આવી સ્થિતિમાં, તાપમાન 1600 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધુ પહોંચી જાય છે અને ડ્રેગન અવકાશયાનમાં હાજર ટ્રંક બળવા લાગે છે, જે અગ્નિના ગોળા જેવું દેખાય છે. આ દરમિયાન, થ્રસ્ટર્સ દ્વારા અવકાશયાનની ગતિ ઓછી કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને ‘ડી-ઓર્બિટ બર્ન’ કહેવામાં આવે છે. તેની ગતિ 24 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે ઘટી જાય છે. આ સમય દરમિયાન અવકાશયાનમાં હાજર અવકાશયાત્રીઓ સ્પેસ સુટ પહેરેલા હોય છે અને તેઓ જે કેપ્સ્યુલમાં બેઠા હતાં તેનું તાપમાન ફક્ત 29 થી 30 ડિગ્રી હોય છે.

સ્પ્લેશડાઉન શું છે?

• સ્પ્લેશડાઉન એક ખાસ પ્રકારની લેન્ડિંગ પદ્ધતિ છે જેમાં અવકાશયાનને પૃથ્વી પર સમુદ્ર અથવા મહાસાગરમાં સુરક્ષિત રીતે ઉતારવામાં આવે છે.
• આ તકનીકનો ઉપયોગ માનવ અવકાશ મિશનમાં થાય છે.
• નાસાના બુધ, જેમિની, એપોલો મિશન અને સ્પેસએક્સના ક્રૂ ડ્રેગન મિશનમાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.
• અવકાશયાનને સમુદ્ર અથવા મહાસાગરમાં ઉતરતી વખતે આંચકો લાગતો નથી. આનાથી ક્રૂનું ઉતરાણ સુરક્ષિત બને છે.
• સ્પ્લેશડાઉન (અવકાશથી સમુદ્રમાં ઉતરાણની પ્રક્રિયા) ખૂબ વિચાર અને ગણતરી પછી નક્કી કરવામાં આવે છે.
• આમાં, ભૂગોળ, હવામાન, તકનીકી માળખાગત સુવિધાઓ, કટોકટી બચાવ સુવિધાઓ, વૈજ્ઞાનિક ગણતરીઓ વગેરે જેવી ઘણી બાબતો ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.

આ મિશનનું સ્પ્લેશડાઉન અમેરિકાના દક્ષિણ કેલિફોર્નિયા કિનારા નજીક પેસિફિક મહાસાગરમાં કેમ થયું?

• દક્ષિણ કેલિફોર્નિયા કિનારા નજીક પેસિફિક મહાસાગરનું હવામાન સ્થિર રહે છે.
• આ જ કારણ છે કે તે સ્પ્લેશડાઉન સમયે મજબૂત મોજા, તોફાન અથવા વરસાદ જેવા અવરોધોથી રક્ષણ આપે છે.
• યુએસ નેવી આ સ્થળે સક્રિય હાજરી ધરાવે છે.
• રિકવરી જહાજો, હેલિકોપ્ટર અને અન્ય જરૂરી વસ્તુઓ અહીં પહેલેથી જ તૈયાર હોય છે જેથી સ્પ્લેશડાઉન પછી અવકાશયાત્રીઓને તાત્કાલિક સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢી શકાય.
• પેસિફિક મહાસાગરમાં અવકાશ મિશનના સ્પ્લેશડાઉનની પરંપરા 1960 ના દાયકાથી ચાલી રહી છે.
• નાસાના એપોલો જેવા ઘણા મોટા મિશન આ વિસ્તારમાં સ્પ્લેશ થયા છે.
• પેસિફિક મહાસાગરનો વિશાળ અને ખાલી વિસ્તાર અવકાશયાનને ઉતરાણ માટે મોટી જગ્યા આપે છે.
• આનાથી અવકાશયાન પૃથ્વી પર સુરક્ષિત રીતે ઉતરાણ કરે તેવી શક્યતા ઘણી વધી જાય છે.

વાસ્તવમાં, કેપ્સ્યુલ સાથે જોડાયેલા પેરાશૂટ કેપ્સ્યુલની ગતિ ઘટાડે છે. આ ગતિ 24 કિમી પ્રતિ કલાકની થઈ જાય છે. આ ગતિએ કેપ્સ્યુલ સમુદ્રમાં ઉતરે છે. આ પ્રક્રિયાને સ્પ્લેશડાઉન કહેવામાં આવે છે. કેપ્સ્યુલ સમુદ્રમાં ઉતરતાની સાથે જ અવકાશયાત્રીઓ કેપ્સ્યુલની અંદર બેઠા રહે છે, પરંતુ સમુદ્રમાં પહેલાથી હાજર ગ્રાઉન્ડ ટીમ મોટી બોટની મદદથી કેપ્સ્યુલ સુધી પહોંચે છે. પછી કેપ્સ્યુલને સમુદ્રમાંથી બહાર કાઢવામાં આવે છે અને કેપ્સ્યુલનું નાક ખોલવામાં આવે છે, પછી તેમાં બેઠેલા અવકાશયાત્રીઓને બહાર કાઢવામાં આવે છે. આ પછી તેમને આઇસોલેશન સેન્ટરમાં લઈ જવામાં આવે છે.