‘દો રાસ્તે’ની સફળતાનો રસ્તો સાધનાએ બતાવ્યો હતો!

ફિલ્મ ‘દો રાસ્તે’ (Do Raaste)ના અંતમાં થયેલા ફેરફારની વાત ખૂબ જ રસપ્રદ છે. નિર્દેશક રાજ ખોસલા (Raj Khosla) અભિનેત્રી સાધના (Sadhana)ને પોતાની દરેક ફિલ્મ બતાવતા અને તેમના અભિપ્રાયને ખૂબ મહત્વ આપતા હતા. નિષ્ફળ થવા જઈ રહેલી આ ફિલ્મની સફળતાનો રસ્તો ખરેખર સાધનાએ બતાવ્યો હતો.

મૂળ સ્ક્રિપ્ટ (Script) મુજબ ફિલ્મનો ક્લાઈમેક્સ (Climax) ખૂબ જ ભાવુક અને ગંભીર હતો. તેમાં માતા અને તેના પુત્ર વચ્ચેનો લાંબો ભાવુક સંવાદ દૃશ્ય હતો. આ સીન (Scene) માટે અત્યંત હૃદયસ્પર્શી અને જઝબાતી ડાયલોગ્સ (Dialogues) લખવામાં આવ્યા હતા. રાજ ખોસલાને વ્યક્તિગત રીતે આ સીન ખૂબ જ પસંદ હતો, કારણ કે તેમાં પારિવારિક લાગણીઓ અને સંબંધોની ઊંડાઈ હતી.

જ્યારે ફિલ્મ રિલીઝ (Release) થઈ ત્યારે રાજ ખોસલાએ જોયું કે પ્રેક્ષકો અંતના આ ગંભીર સીન પર ખાસ સારો પ્રતિસાદ આપી રહ્યા ન હતા. શરૂઆતના થોડા દિવસોમાં દર્શકોનો પ્રતિસાદ ઠંડો રહ્યો હતો. મુંબઈના રોયલ ઓપેરા હાઉસ (Royal Opera House)ના સ્ટાફે તો ત્યાં સુધી કહી દીધું હતું કે સામે ‘આરાધના’ (Aradhana) હાઉસફુલ ચાલી રહી છે અને અહીં કોઈ આવતું નથી, એટલે આ ફિલ્મ ડૂબશે.

આ વાત સાંભળીને ત્યાં હાજર યુવાન મહેશ ભટ્ટ (Mahesh Bhatt), જે ત્યારે સહાયક નિર્દેશક (Assistant Director) તરીકે કામ કરતા હતા, રડી પડ્યા હતા.

જ્યારે ફિલ્મ મુશ્કેલીમાં જણાઈ ત્યારે રાજ ખોસલા ચર્ચા કરવા સાધના પાસે ગયા. તેઓ સાધનાને માત્ર પોતાની હીરોઈન જ નહીં, પણ અત્યંત સમજદાર સલાહકાર માનતા હતા. રાજ પોતાની દરેક ફિલ્મ તેમને બતાવતા અને તેમના પ્રતિભાવને ગંભીરતાથી લેતા.

સાધનાએ ફિલ્મ જોઈ અને એક સવારમાં રાજ ખોસલાના ઘરે જઈને એક અજીબ પણ સચોટ સલાહ આપી. તેમણે કહ્યું, “આ ગંભીર સંવાદોવાળો સીન કાઢી નાખો અને ફિલ્મના અંતમાં ‘બિંદિયા ચમકેગી’ (Bindiya Chamkegi) ગીતનો એક ભાગ મૂકી દો.”

રાજ ખોસલાએ ભારે હૈયે પોતાના મનગમતા મા-દીકરાના સીનને હટાવ્યો અને સાધનાની વાત માનીને ક્લાઈમેક્સમાં આ ગીતનો નાનો હિસ્સો જોડી દીધો. આ ફેરફાર જાદુઈ સાબિત થયો.

પ્રેક્ષકો, જે ફિલ્મ જોઈને ગમગીન થઈને બહાર નીકળતા હતા, તેઓ અંતે મનોરંજક ગીત જોઈને ખુશ થઈને બહાર આવવા લાગ્યા. રાજ ખોસલાએ પાછળથી સ્વીકાર્યું હતું કે તેમને એ ભાવુક દૃશ્ય કાપવાનું દુઃખ હતું, પરંતુ સાધનાની આ વ્યવહારુ સલાહ (Practical Advice)ને કારણે જ ફિલ્મ બ્લોકબસ્ટર હિટ (Blockbuster Hit) બની શકી.

ફેરફાર પછી ફિલ્મ એવી ચાલી કે તેણે સતત 50 અઠવાડિયા પૂર્ણ કર્યા. જ્યારે ફિલ્મની સિલ્વર જ્યુબિલી (Silver Jubilee) ઉજવાઈ ત્યારે રાજ ખોસલાએ સ્ટાફને બોનસ (Bonus) આપ્યું. મહેશ ભટ્ટને ૩૦૦ રૂપિયા વધારાના મળ્યા હતા.

મહેશ ભટ્ટ આજે પણ રમુજમાં કહે છે, “મને આ ૩૦૦ રૂપિયા પેલા દિવસે થિયેટર બહાર આંસુ વહાવવા માટે મળ્યા હતા!”

‘બિંદિયા ચમકેગી’ (Bindiya Chamkegi) ગીતની ધૂન કોઈ સ્ટુડિયોમાં નહીં, પરંતુ રાજ ખોસલાના બાળપણની યાદોમાં જન્મી હતી. રાજની માતા સરસ્વતી ખોસલા તેમને બાળપણમાં પંજાબી લોકગીતો સંભળાવતા હતા. આ ગીતની ધૂન (Tune) પંજાબી લોકધૂન પરથી પ્રેરિત હતી.

અભિનેત્રી મુમતાઝ (Mumtaz) આ ગીતના શૂટિંગ સમયે બહુ ઉત્સાહિત નહોતા. તેમને લાગતું હતું કે ગીતનો તાલ (Rhythm) ડાન્સ માટે ઘણો ધીમો છે. પરંતુ ગીત રિલીઝ થયા પછી તે મુમતાઝની ઓળખ બની ગયું.

ખાસ કરીને આ ગીતમાં મુમતાઝે પહેરેલી નારંગી રંગની સાડી અને તેને પહેરવાની વિશિષ્ટ શૈલી (Style) તે સમયે આખા ભારતમાં ફેશન ટ્રેન્ડ (Fashion Trend) બની ગઈ હતી.

શૂટિંગ દરમિયાન રાજેશ ખન્ના (Rajesh Khanna)ને એવું લાગતું હતું કે રાજ ખોસલા મુમતાઝને વધુ મહત્વ આપી રહ્યા છે અને તેના શોટ્સ (Shots) વધુ સારી રીતે લઈ રહ્યા છે. આ કારણે રાજેશ અને રાજ વચ્ચે થોડો મનભેદ થયો હતો. પરંતુ જ્યારે તેમણે અંતિમ ગીત જોયું ત્યારે કામથી એટલા ખુશ થયા કે બધો ગુસ્સો ભૂલી ગયા હતા.