વિજયાદશમીનો અર્થ એ છે કે આપણે દસ ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવીએ છીએ. આપણે વિચારવું જોઈએ કે વિજયને દશમી સાથે કેમ જોડવામાં આવ્યો છે. આપણી પાસે દસ ઇન્દ્રિયો છે અને જ્યારે આ દસ ઇન્દ્રિયો પર વિજય પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે આપણે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીએ છીએ. જે આપણી પાંચ ઇન્દ્રિયો અને પાંચ ક્રિયા ઇન્દ્રિયોની બહાર છે તે આત્મા છે; તે ભગવાન છે.

આત્મા આ ત્રણ વસ્તુઓથી ઢંકાયેલો છે

ગંદકી, આવરણ અને વિક્ષેપ. મળ એટલે ગંદકી; મનની ચંચળતા, તાણ, એકાગ્રતાનો અભાવ, મનનું અહીં-ત્યાં ભટકવું અને વિક્ષેપ છે અને આવરણ એટલે મન પર પડદો. જ્યાં સુધી આ ત્રણ અદૃશ્ય થઈ જાય અથવા હળવા ન થાય ત્યાં સુધી જીવનમાં આનંદ નથી. જ્યારે પણ આપણે ખુશ હોઈએ ત્યારે સમજવું કે મળ દૂર થઈ ગયો છે અને વિક્ષેપ સમાપ્ત થઈ ગયો છે અને જો આવરણ સંપૂર્ણપણે દૂર ન થયું હોય તો ઓછામાં ઓછું તે ઢીલું અથવા પાતળું થઈ ગયું છે. જ્યારે આખું આવરણ હટી જાય છે ત્યારે આપણે મુક્ત થઈએ છીએ.

મળ, આવરણ અને વિક્ષેપોને દૂર કરવાના કેટલાક પ્રયત્નો આપણે જાતે કરી શકીએ છીએ અને જે આપણે કરી શકતા નથી તે આપણા માટે કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો તમે ક્યાંક પડી જાઓ અને ઈજાગ્રસ્ત થાઓ, તો તમે તમારી જાતે જ એક નાની ઈજા મટાડી શકો છો, પરંતુ જો તમારી પીઠમાં એવી ઈજા છે જ્યાં તમે પહોંચી શકતા નથી, તો તમારે કોઈની મદદની જરૂર છે. કેટલીક ઇજાઓ આપણે જાતે જ મટાડીએ છીએ અને કેટલીક બાબતો માટે આપણે મદદ લેવી પડે છે. મળ બે પ્રકારના હોય છે – એક જેને આપણે આપણી જાતને સાફ કરી શકીએ છીએ અને બીજું જે આપણે આપણી જાતને સાફ કરી શકતા નથી.

કેટલાક વિક્ષેપોને જ્ઞાનથી દૂર કરી શકાય

આવા કેટલાક વિક્ષેપોને આપણે જ્ઞાન દ્વારા જાતે જ દૂર કરી શકીએ છીએ. ક્યારેક જ્યારે આપણું મન અહીં-ત્યાં ભટકે છે અથવા નકામી વસ્તુઓમાં ફસાઈ જાય છે, ત્યારે આપણું સુખ તેના દ્વારા ઢંકાઈ જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો તમારે મેડિટેશનમાં બેસવાનું હોય અને તમારી બાજુમાં બેઠેલી વ્યક્તિ નસકોરા કે છીંકી રહી હોય, તો તે વ્યક્તિની સહેજ હિલચાલને કારણે તમે તમારી માનસિક શાંતિ ગુમાવો છો. આ વિક્ષેપ છે. કેટલાક વિક્ષેપોને જ્ઞાનથી દૂર કરી શકાય છે અને કેટલાકને દૂર કરવાની આપણી શક્તિમાં નથી, ભલે આપણે ગમે તેટલા પ્રયત્નો કરીએ, તે દૂર થતા નથી.

મન પારદર્શક હોવું જોઈએ તો જ આવરણ દૂર થાય

આવરણ ફક્ત કૃપાથી જ દૂર થઈ શકે છે. તેને દૂર કરવા માટે તમે કંઈ કરી શકતા નથી. જ્યાં સુધી આવરણ દૂર ન થાય ત્યાં સુધી જીવનમાં કોઈ પ્રગતિ થઈ શકતી નથી. તેથી જ કહેવાય છે કે, ‘ગુરુ વિના હલનચલન નથી’ ગુરુની કૃપાથી મળ પણ દૂર થાય છે, આવરણ પણ દૂર થાય છે અને વિક્ષેપો પણ દૂર થાય છે. ગુરુની કૃપાનો અર્થ એ નથી કે તમે 24 કલાક ગુરુની સામે બેઠા રહો. ગુરુના મનને જાણ્યા પછી, વ્યક્તિએ તેમના માર્ગ પર ચાલવું જોઈએ અને તેમના આંતરિક વિચારોને સમજવા જોઈએ. ઘણી વખત ઘણી તપસ્યા કરવી પડે છે, તેથી જો કરવું જ પડે તો કરવું. જ્યારે પણ કોઈ મુશ્કેલી આવે છે, ત્યારે મન વિદ્રોહ કરે છે, તો સમજો કે ‘અરે, આ મન વિદ્રોહ કરી રહ્યું છે.’ જ્યાં સુધી ‘અહંકાર’ યોગ્ય રીતે કચડી નાખવામાં ન આવે ત્યાં સુધી તે થતું નથી પારદર્શક બનો. મન પારદર્શક હોવું જોઈએ તો જ આવરણ દૂર થાય છે. જ્યારે તમે અંદરથી ફૂલ જેવા બનો છો, ત્યારે કંઈપણ તમને હલાવી શકશે નહીં. તે પરિપક્વતા સુધી પહોંચવામાં સમય લાગે છે. એવું લાગે છે કે તે ખૂબ જ સરળ છે પરંતુ તે સરળ નથી. તેથી વ્યક્તિએ ખૂબ ધીરજ રાખવી જોઈએ. તેમાં ઘણી સાવધાની અને સહનશીલતાની જરૂર છે.

મન અને હૃદયની શુદ્ધિ એ જ યજ્ઞનો ઉદ્દેશ્ય છે

કુદરત આપણો શિક્ષક છે, કુદરત આપણને શીખવે છે. કુદરત આપણને થપ્પડ મારીને સીધો કરે છે. આ પણ એક કૃપા છે, તેથી જ કહેવાય છે કે આપણા મન અને હૃદયની શુદ્ધિ એ જ યજ્ઞનો ઉદ્દેશ્ય છે. મનની શુદ્ધિ એ દરેકનું લક્ષ્ય છે. જે ગંદકી આપણે દૂર કરી શકતા નથી તે ભક્તિભાવથી યજ્ઞમાં બેસીને દૂર થઈ જાય છે. જ્યાં સત્વ ગુણ હોય છે ત્યાં મન વિક્ષેપોથી સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ જાય છે.

અમારી કંપની વિક્ષેપને વધારી શકે છે અને વિક્ષેપને દૂર પણ કરી શકે છે. જો તમારા સાથીઓ જ્ઞાની છે, જો તેઓ તમને જ્ઞાન તરફ ખેંચે છે, તો તમારું વિક્ષેપ ઘટશે અને જો તેઓ તમને અજ્ઞાનતા તરફ, આસક્તિ અને દ્વેષ તરફ ખેંચશે, તો તમારું વિક્ષેપ વધશે, ઘટશે નહીં. વિક્ષેપોમાં વધારો કરવાથી તમને કોઈ ફાયદો થતો નથી.

જો તમે તમારા મનમાં આટલા બધા વિક્ષેપો વહન કરવાનું ચાલુ રાખશો, તો પરિસ્થિતિ બદલાશે નહીં. જો કોઈ પણ પરિસ્થિતિ બદલવી હોય તો તે સભાન ક્રિયા અથવા પ્રાર્થના દ્વારા જ શક્ય છે, વિક્ષેપ દ્વારા નહીં. મનના વિક્ષેપો સારા માણસોના સંગથી, જ્ઞાનથી, ગુરુના સંગથી અને ભગવાનના સંગથી જ દૂર થઈ શકે છે. પડદો ફક્ત કૃપાથી જ દૂર થઈ શકે છે. જેમ જેમ જીવનના કર્મો કપાઈ જાય છે તેમ તેમ પાપનું આવરણ પણ દૂર થવા લાગે છે.

(શ્રી શ્રી રવિશંકરજી)

(આધ્યાત્મિક ગુરૂ શ્રી શ્રી રવિશંકરજી વૈશ્વિક સ્તરે માનવીય મૂલ્યોનાં ઉત્થાન માટે કાર્યરત છે અને આર્ટ ઓફ લિવિંગ સંસ્થાના પ્રણેતા છે.)