ડિજિટલ પેમેન્ટ આજે લોકોના દૈનિક જીવનનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયો છે. નાની ખરીદી હોય કે મોટા લેવડદેવડ, સ્માર્ટફોન અને ઓનલાઈન બેંકિંગ દ્વારા બધું જ સેકન્ડોમાં થઈ જાય છે. પરંતુ આ સરળતાની સાથે સાથે ઓનલાઈન ઠગાઈના બનાવો પણ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. અનેક લોકો સાયબર ઠગોના શિકાર બની પોતાની મહેનતની કમાણી ગુમાવી બેસે છે. આવી સ્થિતિમાં સામાન્ય લોકો માટે મોટી રાહતરૂપ પગલું તરીકે ભારતના કેન્દ્રીય બેંકે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો છે.
ભારતીય રિઝર્વ બેંકે તાજેતરમાં એક ડ્રાફ્ટ પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો છે, જેમાં જણાવાયું છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ ડિજિટલ બેંકિંગ ફ્રોડનો શિકાર બને અને તેના ખાતામાંથી પૈસા ઠગાઈથી કાપી લેવાયા હોય, તો તેને વળતર આપવામાં આવી શકે છે. આ યોજના મુજબ પીડિત વ્યક્તિને વધુમાં વધુ 25,000 રૂપિયા સુધીનું વળતર મળી શકે છે. આ પ્રસ્તાવનો મુખ્ય હેતુ ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન દરમિયાન ગ્રાહકોની સુરક્ષા મજબૂત બનાવવાનો અને તેમને આર્થિક સુરક્ષા આપવાનો છે.
આ નવી વ્યવસ્થા ખાસ કરીને એવા લોકો માટે મહત્વપૂર્ણ છે, જે નાના સ્તરની ઓનલાઈન ઠગાઈનો ભોગ બને છે. આરબીઆઈના પ્રસ્તાવ મુજબ જો કોઈ વ્યક્તિ સાથે ઇલેક્ટ્રોનિક બેંકિંગ ટ્રાન્ઝેક્શનમાં ઠગાઈ થાય અને કુલ નુકસાન 50,000 રૂપિયા સુધી હોય, તો તે વ્યક્તિને વળતર મેળવવાનો હક મળશે. આ નિયમ હેઠળ પીડિત વ્યક્તિને કુલ નુકસાનના 85 ટકા સુધીની રકમ અથવા વધુમાં વધુ 25,000 રૂપિયા (બંનેમાંથી જે ઓછું હોય તે) આપવામાં આવશે.
તેમ છતાં આ યોજનામાં કેટલીક મહત્વપૂર્ણ શરતો પણ રાખવામાં આવી છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે આ વળતર સુવિધાનો લાભ એક વ્યક્તિને માત્ર એક જ વખત મળી શકે છે. જો કોઈ વ્યક્તિ વારંવાર ઠગાઈનો ભોગ બને તો તેને દરેક વખત વળતર નહીં મળે. આ નિયમનો ઉદ્દેશ લોકોને સાયબર સુરક્ષા અંગે વધુ સજાગ બનાવવાનો છે.
આ વળતર મેળવવા માટે સમયસર કાર્યવાહી કરવી ખૂબ જ જરૂરી છે. જો કોઈ વ્યક્તિને ખબર પડે કે તેના ખાતામાંથી ઠગાઈથી પૈસા કપાઈ ગયા છે, તો તેને તરત જ બેંકને જાણ કરવી પડશે. નિયમો અનુસાર ફ્રોડ થવાના પાંચ દિવસની અંદર ગ્રાહકે પોતાના બેંકમાં ફરિયાદ નોંધાવવી ફરજિયાત છે. સાથે જ નેશનલ સાઇબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ અથવા નેશનલ સાઇબર ક્રાઇમ હેલ્પલાઇન પર પણ ફરિયાદ નોંધાવવી જરૂરી રહેશે. ફરિયાદ મળ્યા બાદ બેંકને પાંચ કેલેન્ડર દિવસની અંદર વળતર ચુકવવું પડશે.
આ યોજનામાં વળતરનો ખર્ચ આરબીઆઈ અને બેંકો વચ્ચે વહેંચવામાં આવશે. જો નુકસાન 29,412 રૂપિયા કરતાં ઓછું હોય, તો વળતરના 65 ટકા ખર્ચ આરબીઆઈ ઉઠાવશે. બાકી 20 ટકા ખર્ચ ગ્રાહકની બેંક અને લાભાર્થી બેંક બંને 10-10 ટકા પ્રમાણે વહેંચશે. જો નુકસાન 29,412 થી 50,000 રૂપિયા વચ્ચે હોય, તો વળતર વધુમાં વધુ 25,000 રૂપિયા જ રહેશે. આવી સ્થિતિમાં લગભગ 19,118 રૂપિયા આરબીઆઈ આપશે અને બાકીની રકમ બંને બેંકો વહેંચશે.
બેંકો શરૂઆતમાં ગ્રાહકને વળતર ચુકવશે અને ત્યારબાદ તેઓ ત્રિમાસિક ધોરણે આરબીઆઈ પાસેથી પોતાના હિસ્સાનો ક્લેમ મેળવી શકશે. આ પ્રક્રિયાથી પીડિત વ્યક્તિને ઝડપથી રાહત મળે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
આ બદલાવ વિશે આરબીઆઈના ગવર્નરે ફેબ્રુઆરીમાં મોનેટરી પોલિસીની જાહેરાત દરમિયાન સંકેત આપ્યા હતા. ત્યારબાદ માર્ચ મહિનામાં ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન સંબંધિત કસ્ટમર લાયબિલિટી ફ્રેમવર્કમાં સુધારા માટે આ ડ્રાફ્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. હાલ આ પ્રસ્તાવ પર સામાન્ય લોકો અને નિષ્ણાતોની સલાહ માંગવામાં આવી રહી છે.
આ પ્રસ્તાવ અંગે લોકો 6 એપ્રિલ 2026 સુધી પોતાની સૂચનાઓ આપી શકે છે. જો તમામ પ્રક્રિયા સમયસર પૂર્ણ થશે, તો 1 જુલાઈ 2026 પછી થતા તમામ ઇલેક્ટ્રોનિક બેંકિંગ ટ્રાન્ઝેક્શન પર આ નવો નિયમ લાગુ થઈ શકે છે. આ પગલું ડિજિટલ બેંકિંગ સિસ્ટમને વધુ સુરક્ષિત બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
ડિજિટલ યુગમાં ઓનલાઈન ટ્રાન્ઝેક્શન ઝડપથી વધી રહ્યા છે ત્યારે આવા નિયમો સામાન્ય લોકો માટે આર્થિક સુરક્ષા અને વિશ્વાસ વધારવામાં મદદરૂપ સાબિત થઈ શકે છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે લોકો સાયબર સુરક્ષા અંગે સાવચેત રહે અને કોઈપણ શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન અંગે તરત જ કાર્યવાહી કરે તો નુકસાન ટાળી શકાય છે.
