મહારાષ્ટ્રમાં જમીનની માલિકી વિના પણ મહિલાઓને મળશે ‘ખેડૂત’ તરીકેની ઓળખ

મુંબઈ: મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભાએ કૃષિ અને તેની સાથે સંકળાયેલા ક્ષેત્રોમાં કાર્યરત લાખો મહિલાઓના આર્થિક અને સામાજિક સશક્તિકરણ માટે એક ઐતિહાસિક પગલું ભર્યું છે. રાજ્ય વિધાનસભા દ્વારા સર્વાનુમતે ‘મહારાષ્ટ્ર મહિલા ખેડૂત સશક્તિકરણ બિલ, ૨૦૨૬’ (Maharashtra Women Farmers Empowerment Bill, 2026) પસાર કરવામાં આવ્યું છે. આ કાયદાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય કૃષિ ક્ષેત્રે દિવસ-રાત મહેનત કરતી મહિલાઓને આર્થિક અને સામાજિક સુરક્ષા પ્રદાન કરવાનો છે.રાજ્યના કૃષિ મંત્રી દત્ત ભારણે દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા આ બિલને તમામ પક્ષોએ આવકાર્યું હતું અને પક્ષ લાઇનથી ઉપર ઉઠીને તેને સર્વસંમતિથી મંજૂરી આપી હતી. ભારતીય કૃષિ વ્યવસ્થામાં મહિલાઓના પ્રદાન અને તેમની ભૂમિકાને સત્તાવાર રીતે સ્વીકારવા તરફ આ એક ક્રાંતિકારી પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.

જમીનની માલિકીની અનિવાર્યતા નાબૂદ

આ નવા કાયદાની સૌથી મોટી અને નોંધપાત્ર જોગવાઈ એ છે કે, હવેથી કોઈપણ મહિલાને ‘ખેડૂત’ તરીકે માન્યતા આપવા માટે તેના નામે ખેતીની જમીનની માલિકી હોવી અનિવાર્ય રહેશે નહીં. કૃષિ અથવા તેની સાથે સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રિયપણે સંકળાયેલી કોઈપણ મહિલાને હવે સત્તાવાર રીતે “મહિલા ખેડૂત” તરીકે ઓળખવામાં આવશે, ભલે તે જે જમીન પર કામ કરે છે તે જમીન તેના નામે રજૂ થયેલી ન હોય.

આ કાયદો માત્ર પરંપરાગત ખેતી પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેની અંદર પશુપાલન, મત્સ્યઉદ્યોગ (ફિશરીઝ), મરઘા પાલન (પોલ્ટ્રી ફાર્મિંગ), ડેરી પ્રવૃત્તિઓ અને ગૌણ વન પેદાશો એકત્રિત કરતી મહિલાઓનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. અત્યાર સુધી આ ક્ષેત્રોમાં સંકળાયેલી મહિલાઓ સત્તાવાર ઓળખથી વંચિત હતી, જેના કારણે તેઓ સરકારની કલ્યાણકારી યોજનાઓ અને સંસ્થાકીય લાભો મેળવી શકતી નહોતી, પરંતુ હવે આ ભેદભાવ દૂર થશે.

‘મહિલા ખેડૂત પ્રમાણપત્ર’ અને તેના ફાયદા

નવા કાયદા હેઠળ પાત્રતા ધરાવતી મહિલાઓને ‘વુમન ફાર્મર સર્ટિફિકેટ’ (મહિલા ખેડૂત પ્રમાણપત્ર) આપવામાં આવશે, જે તેમની સત્તાવાર ઓળખનું પ્રૂફ બનશે. આ સર્ટિફિકેટની મદદથી લાભાર્થી મહિલાઓ બેંક લોન, પાક વીમો (Crop Insurance), સરકારી સબસિડી, કૃષિ તાલીમ કાર્યક્રમો, આધુનિક કૃષિ ટેકનોલોજી અને સીધા બજાર જોડાણો (Direct Market Linkages) મેળવી શકશે. આ ઉપરાંત, કાયદામાં મહિલા ખેડૂતો સામે થતા કોઈપણ પ્રકારના ભેદભાવને રોકવા માટેની ચુસ્ત જોગવાઈઓ પણ કરવામાં આવી છે.

કેવી રીતે મળશે આ સર્ટિફિકેટ?

• ગ્રામીણ વિસ્તારો: માન્યતા મેળવવા ઈચ્છતી મહિલાઓ પોતાની સ્થાનિક ગ્રામ પંચાયતમાં અરજી કરી શકશે. આ અરજી પર આખરી નિર્ણય ગ્રામસભા દ્વારા લેવામાં આવશે. જો કોઈ કારણોસર અરજી નકારવામાં આવે, તો સત્તાવાળાઓએ તેના માટે સ્પષ્ટ અને માન્ય કારણો આપવા પડશે.

• શહેરી વિસ્તારો: શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ હેઠળ આવતા વિસ્તારોમાં રહેતી મહિલાઓની અરજીઓ સંબંધિત નગર પંચાયતની સામાન્ય સભા દ્વારા પ્રોસેસ કરવામાં આવશે.

• સમયમર્યાદા: અરજી મંજૂર થયા બાદ, આગામી ૧૫ દિવસની અંદર આ પ્રમાણપત્ર ઇસ્યુ કરવું ફરજિયાત રહેશે.

સ્થાનિક સંસ્થાઓને એ સત્તા પણ આપવામાં આવી છે કે તેઓ પોતાની રીતે સક્રિય રહીને એવી સાચી મહિલા ખેડૂતોની ઓળખ કરે જેમણે પોતે અરજી નથી કરી, જેથી કોઈ પણ પાત્ર લાભાર્થી આ યોજનાથી વંચિત ન રહી જાય. કાયદાના અસરકારક અમલીકરણ માટે મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા ખાસ સપોર્ટ સેન્ટરો અને ફરિયાદ નિવારણ તંત્ર (Grievance Redressal Mechanisms) પણ ઊભું કરવામાં આવશે.