‘એક દેશ, એક ચૂંટણી’ બિલ મંગળવારે લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. કાયદા પ્રધાન અર્જુન રામ મેઘવાલે ગૃહમાં બિલ રજૂ કર્યું હતું. ગૃહમાં ચર્ચા દરમિયાન કોંગ્રેસ, સમાજવાદી પાર્ટી અને તૃણમૂલ કોંગ્રેસ જેવા મુખ્ય વિરોધ પક્ષોએ આ બિલનો વિરોધ કર્યો હતો. અગાઉ, કેન્દ્રીય કેબિનેટે ગયા ગુરુવારે ‘એક દેશ, એક ચૂંટણી’ બિલને મંજૂરી આપી હતી. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 2019માં 73માં સ્વતંત્રતા દિવસના અવસર પર સૌથી પહેલા એક દેશ, એક ચૂંટણીનો પોતાનો વિચાર રજૂ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે દેશના એકીકરણની પ્રક્રિયા હંમેશા ચાલુ રહેવી જોઈએ. વડાપ્રધાને 2024માં સ્વતંત્રતા દિવસના અવસર પર પણ આ વિચાર વ્યક્ત કર્યો હતો.

‘એક દેશ એક ચૂંટણી’ શું છે?

આ પ્રસ્તાવનો ઉદ્દેશ્ય સમગ્ર દેશમાં લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ એક સાથે કરાવવાનો છે. હાલમાં, લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ પાંચ વર્ષની મુદત પૂરી થયા પછી અથવા કોઈપણ કારણસર સરકારનું વિસર્જન થાય ત્યારે અલગ-અલગ રીતે યોજાય છે. ભારતીય બંધારણમાં તેની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. વિવિધ રાજ્યોની વિધાનસભાનો કાર્યકાળ અલગ-અલગ સમયે પૂરો થાય છે, તે મુજબ તે રાજ્યમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાય છે. જો કે, કેટલાક રાજ્યો એવા છે જ્યાં વિધાનસભા અને લોકસભાની ચૂંટણી એક સાથે યોજાય છે. જેમાં અરુણાચલ પ્રદેશ, આંધ્ર પ્રદેશ, ઓડિશા અને સિક્કિમ જેવા રાજ્યોનો સમાવેશ થાય છે. તે જ સમયે, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, તેલંગાણા, છત્તીસગઢ અને મિઝોરમ જેવા રાજ્યોમાં લોકસભાની ચૂંટણી પહેલા જ ચૂંટણી યોજાઈ હતી, જ્યારે હરિયાણા, જમ્મુ અને કાશ્મીર, મહારાષ્ટ્ર અને ઝારખંડમાં ચૂંટણી સમાપ્ત થયાના છ મહિનાની અંદર યોજાઈ હતી. લોકસભા ચૂંટણી.

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી લાંબા સમયથી એક દેશ, એક ચૂંટણીના સમર્થક છે. વડાપ્રધાને 2019ના સ્વતંત્રતા દિવસે એક દેશ, એક ચૂંટણીનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. ત્યારથી લઈને અત્યાર સુધી અનેક પ્રસંગોએ ભાજપ એક દેશ, એક ચૂંટણીની વાત કરી રહી છે.

એક દેશ એક ચૂંટણીની ચર્ચાનું કારણ શું?

હકીકતમાં, વન નેશન વન ઇલેક્શન પર ચર્ચા 2018માં કાયદા પંચના ડ્રાફ્ટ રિપોર્ટ બાદ શરૂ થઈ હતી. તે અહેવાલમાં આર્થિક કારણોની ગણતરી કરવામાં આવી હતી. પંચે કહ્યું કે 2014માં લોકસભા ચૂંટણીનો ખર્ચ અને ત્યારપછીની વિધાનસભા ચૂંટણીનો ખર્ચ લગભગ સરખો હતો. તે જ સમયે, જો એકસાથે ચૂંટણી યોજવામાં આવે છે, તો આ ખર્ચને 50:50 ના ગુણોત્તરમાં વહેંચવામાં આવશે.

સરકારને સોંપવામાં આવેલા તેના ડ્રાફ્ટ રિપોર્ટમાં કાયદા પંચે કહ્યું હતું કે 1967 પછી એકસાથે ચૂંટણી યોજવાની પ્રક્રિયા ખોરવાઈ ગઈ હતી. પંચે કહ્યું કે આઝાદીના શરૂઆતના વર્ષોમાં દેશમાં એક પક્ષનું શાસન હતું અને પ્રાદેશિક પક્ષો નબળા હતા. ધીમે ધીમે અન્ય પક્ષો મજબૂત બન્યા અને ઘણા રાજ્યોમાં સત્તા પર આવ્યા. તે જ સમયે, બંધારણની કલમ 356 ના ઉપયોગથી એક સાથે ચૂંટણી યોજવાની પ્રક્રિયામાં પણ વિક્ષેપ પડ્યો. હવે દેશના રાજકારણમાં બદલાવ આવ્યો છે. ઘણા રાજ્યોમાં પ્રાદેશિક પક્ષોની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. તે જ સમયે, ઘણા રાજ્યોમાં તેમની સરકારો પણ છે.

અગાઉ ક્યારે એક સાથે ચૂંટણી યોજાતી હતી?

આઝાદી પછી પહેલીવાર દેશમાં 1951-52માં ચૂંટણી યોજાઈ હતી. ત્યારબાદ લોકસભાની સાથે તમામ રાજ્યોની વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ પણ યોજાઈ હતી. આ પછી, 1957, 1962 અને 1967 માં પણ લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાની એક સાથે ચૂંટણીઓ યોજાઈ હતી. આ વલણ 1968-69 પછી તૂટી ગયું હતું, કારણ કે કેટલીક એસેમ્બલીઓ વિવિધ કારણોસર વિસર્જન કરવામાં આવી હતી.

વન નેશન-વન ઈલેક્શન પર આયોજિત વેબિનારમાં સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ જજ જસ્ટિસ એકે સિકરીએ કહ્યું હતું કે, ‘વન નેશન-વન ઈલેક્શન કોઈ નવો કોન્સેપ્ટ નથી. સ્વતંત્ર ભારતની પ્રથમ ચાર સામાન્ય ચૂંટણીઓ આ રીતે યોજાઈ હતી. જસ્ટિસ સિકરી કહે છે, ‘એક રાષ્ટ્ર, એક ચૂંટણી પ્રક્રિયાની શરૂઆત 1960ના દાયકામાં થઈ જ્યારે બિન-કોંગ્રેસી પક્ષોએ રાજ્ય સ્તરે સરકાર બનાવવાનું શરૂ કર્યું. જેમાં યુપી, બંગાળ, પંજાબ, હરિયાણાનો સમાવેશ થાય છે. આ પછી, 1969 માં કોંગ્રેસનું વિભાજન થયું અને 1971ના યુદ્ધ પછી મધ્યસત્ર ચૂંટણીઓ યોજાઈ અને ત્યારબાદ વિધાનસભા ચૂંટણીની તારીખો સામાન્ય ચૂંટણીઓ સાથે ક્યારેય એકરૂપ ન થઈ અને અલગ ચૂંટણીઓ શરૂ થઈ.

આ જ વેબિનારમાં સુપ્રીમ કોર્ટના વરિષ્ઠ એડવોકેટ અને ભૂતપૂર્વ એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ પરાગ પી. ત્રિપાઠીએ કહ્યું હતું કે, ‘ચૂંટણીઓ લોકશાહી સાથે સંબંધિત છે અને લોકશાહી શાસનનું એક માધ્યમ છે. એક રાષ્ટ્ર, એક ચૂંટણીનો ખ્યાલ 1952 થી 1967 સુધી ચાલ્યો. અલગ ચૂંટણીઓ દ્વારા રાજ્યોની સાર્વભૌમત્વ અને ઓળખ મજબૂત થઈ. દેશના અર્ધ અને સહકારી સંઘવાદ માટે આ એક સારો વિકલ્પ છે.

આ પ્રસ્તાવ કેવી રીતે પસાર થશે?

રાજ્યસભાના પૂર્વ મહાસચિવ દેશ દીપક શર્માએ એક ઈન્ટરવ્યુમાં આ વિશે જણાવ્યું હતું કે, ‘એક રાષ્ટ્ર-એક ચૂંટણીને લઈને એક પ્રક્રિયા કરવી પડશે જેમાં બંધારણીય સુધારો અને રાજ્યોની મંજૂરી પણ સામેલ છે. આ બિલને પહેલા સંસદમાં પાસ કરાવવું પડશે. એક હરકત એવી કહેવાય છે કે તેનો અમલ થાય તે પહેલા વિધાનસભાઓનું વિસર્જન કરવું પડશે. જો કે, એવું નથી કે જ્યારે રાજ્યસભાની રચના થઈ અને તેમાં ઘણા સભ્યો આવ્યા ત્યારે તેમાંથી એક તૃતિયાંશ સભ્યોને કેવી રીતે નિવૃત્ત કરવામાં આવે તેવો પ્રશ્ન ઊભો થયો હતો. જરૂરી નથી કે તેમનો કાર્યકાળ ઓછો કરવામાં આવે, એ પણ શક્ય છે કે જે રાજ્યોનો સમય પૂરો થયો નથી તેમને વધારાનો સમય આપવામાં આવે.

હવે સવાલ એ થાય છે કે રાજ્યની વિધાનસભાઓ કેવી રીતે ભંગ થશે? આના બે જવાબ છે – પ્રથમ, કેન્દ્રએ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા રાજ્યમાં કલમ 356 લાગુ કરવી જોઈએ. બીજું એ છે કે સંબંધિત રાજ્યોની સરકારોએ પોતે આવું કરવા માટે કહેવું જોઈએ.

શું છે ચૂંટણી પંચનું વલણ?

ચૂંટણી પંચે ઘણી વખત કહ્યું છે કે તે લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણી એક સાથે કરાવી શકે છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) રાજીવ કુમારના જણાવ્યા અનુસાર, એક જ સમયે સંસદીય અને રાજ્ય વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજવાનો વિષય ચૂંટણી પંચના કાર્યક્ષેત્રમાં આવતો નથી. તેમણે કહ્યું કે ત્યાં ચોક્કસપણે ઘણાં લોજિસ્ટિક્સ સામેલ છે, ઘણી બધી વિક્ષેપો છે, પરંતુ તે કંઈક છે જે વિધાનસભાઓએ નક્કી કરવાનું છે. તેમણે કહ્યું હતું કે જો આવું કરવામાં આવે તો અમે સરકારને અમારી સ્થિતિ જણાવી છે કે વહીવટી રીતે આયોગ તેને સંભાળી શકે છે.

શું છે કોવિંદ સમિતિની ભલામણો?

સમિતિએ પોતાના રિપોર્ટમાં કહ્યું છે કે એક સાથે ચૂંટણીની ભલામણો બે તબક્કામાં લાગુ કરવામાં આવશે. પ્રથમ તબક્કામાં લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણી એક સાથે યોજાશે. બીજા તબક્કામાં, સ્થાનિક સંસ્થાઓની ચૂંટણીઓ (પંચાયતો અને નગરપાલિકાઓ) સામાન્ય ચૂંટણીના 100 દિવસની અંદર યોજવામાં આવશે. આ અંતર્ગત તમામ ચૂંટણી માટે સમાન મતદાર યાદી તૈયાર કરવામાં આવશે. આ માટે સમગ્ર દેશમાં વિસ્તૃત ચર્ચા શરૂ કરવામાં આવશે. અમલીકરણ જૂથ પણ બનાવવામાં આવશે.

કોવિંદ સમિતિએ પણ જણાવ્યું હતું

• 1951 અને 1967 વચ્ચે એક સાથે ચૂંટણીઓ યોજાઈ છે.
• 1999માં કાયદા પંચના 170મા અહેવાલમાં પાંચ વર્ષની અંદર લોકસભા અને તમામ વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ સૂચવવામાં આવી હતી.
• 2015 માં, સંસદીય સમિતિના 79મા અહેવાલમાં બે તબક્કામાં એકસાથે ચૂંટણી યોજવાની રીતો સૂચવવામાં આવી હતી.
• રામ નાથ કોવિંદની અધ્યક્ષતાવાળી ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિએ રાજકીય પક્ષો અને નિષ્ણાતો સહિત વિવિધ હિતધારકો સાથે વ્યાપક પરામર્શ કર્યો હતો.
• રિપોર્ટ ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ છે: https://onoe.gov.in
• વ્યાપક પ્રતિસાદ દર્શાવે છે કે દેશમાં એક સાથે ચૂંટણી યોજવા માટે વ્યાપક સમર્થન છે.

એક દેશ એક ચૂંટણીનો અમલ કેવી રીતે થશે?

અગાઉ અધિકારીઓએ પીટીઆઈને કહ્યું હતું કે એક સાથે ચૂંટણી કરાવવા માટે બંધારણમાં ઓછામાં ઓછા પાંચ સુધારા કરવા પડશે. તેમાં સંસદના ગૃહોની અવધિ સાથે સંબંધિત કલમ 83, રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા લોકસભાના વિસર્જનને લગતી કલમ 85, રાજ્યની વિધાનસભાઓની અવધિ સાથે સંબંધિત કલમ 172, રાજ્ય વિધાનસભાઓના વિસર્જનને લગતી કલમ 174 અને રાજ્યોમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ કરવા સંબંધિત કલમ 174 સામેલ છે. આ સાથે બંધારણની સંઘીય વિશેષતાને ધ્યાનમાં રાખીને તમામ પક્ષોની સહમતિ જરૂરી રહેશે. સાથે જ તમામ રાજ્ય સરકારોની સંમતિ મેળવવી પણ ફરજિયાત છે.

સરકાર અને વિપક્ષનું શું કહેવું છે?

ભાજપના ચૂંટણી એજન્ડામાં એક દેશ, એક ચૂંટણીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. ભાજપની આગેવાની હેઠળની એનડીએ કેન્દ્રમાં તેના વર્તમાન કાર્યકાળ દરમિયાન આ બિલ રજૂ કરશે. કોવિંદ કમિટિનો રિપોર્ટ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના સતત ત્રીજા કાર્યકાળના પ્રથમ 100 દિવસ પૂરા થયા બાદ જ સામે આવ્યો છે. આ વર્ષે સ્વતંત્રતા દિવસ પર લાલ કિલ્લા પરથી તેમના ભાષણ દરમિયાન, વડા પ્રધાને એકસાથે ચૂંટણી યોજવા માટે કાયદા માટે બધાને એક થવા વિનંતી કરી હતી. આ પહેલા કેન્દ્રીય સંસદીય કાર્ય મંત્રી પ્રહલાદ જોશીએ કહ્યું હતું કે સંસદ પરિપક્વ છે અને ચર્ચા થશે, ગભરાવાની જરૂર નથી. ભારતને લોકશાહીની માતા કહેવામાં આવે છે, ત્યાં વિકાસ થયો છે.

આ સાથે જ વિપક્ષ કોંગ્રેસે ‘એક રાષ્ટ્ર, એક ચૂંટણી’ના પ્રસ્તાવનો જોરદાર વિરોધ કર્યો છે. કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ કહ્યું છે કે ‘એક રાષ્ટ્ર, એક ચૂંટણી’ લોકશાહીમાં ચાલી શકે નહીં અને કોંગ્રેસ તેની સાથે નથી. ખડગે દલીલ કરે છે કે જો આપણે આપણી લોકશાહી ટકી રહે તેવું ઈચ્છીએ છીએ તો આપણે જ્યારે પણ જરૂર પડે ત્યારે ચૂંટણી યોજવી જોઈએ.