ગાંધીનગર: ટકાઉ કૃષિને મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસોના ભાગ રૂપે, ગુજરાત સરકારે સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ (SHC) યોજના હેઠળ 2.19 કરોડ ખેડૂતોને કાર્ડ જારી કર્યા. જેનો ઉદ્દેશ્ય વૈજ્ઞાનિક માટી વ્યવસ્થાપનને પ્રોત્સાહન આપવા અને પાક ઉત્પાદકતામાં સુધારો કરવાનો છે.
આ યોજના સૌપ્રથમ 2003-04માં રજૂ કરવામાં આવી હતી. જ્યારે વર્તમાન વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી હતા. આ પહેલથી ગુજરાત ખેડૂતો માટે માળખાગત માટી પરીક્ષણ અને સલાહકાર કાર્યક્રમ લાગુ કરનાર દેશનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું. આ કાર્યક્રમનો પાછળથી 2015-16 માં દેશભરમાં વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો. મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વમાં, રાજ્યએ ખેડૂતોની આવક વધારવા અને જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે યોજનાનો અમલ ચાલુ રાખ્યો છે.
સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ ખેડૂતોને 12 માટી પરિમાણો – નાઇટ્રોજન (N), ફોસ્ફરસ (P), પોટેશિયમ (K), pH, વિદ્યુત વાહકતા (EC), આયર્ન (Fe), કોપર (Cu), ઝીંક (Zn), ઓર્ગેનિક કાર્બન (OC), સલ્ફર (S), બોરોન (B) અને મેંગેનીઝ (Mn) ની વિગતો પ્રદાન કરે છે.
પ્રયોગશાળા વિશ્લેષણના આધારે, ખેડૂતોને યોગ્ય પ્રકાર અને ખાતરોના જથ્થા અંગે વૈજ્ઞાનિક ભલામણો મળે છે. સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, 2003-04 અને 2010-11 વચ્ચે યોજનાના પ્રથમ તબક્કામાં ગુજરાતના 43.03 લાખથી વધુ ખેડૂતોને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. 2011-12 થી 2015-16 સુધીના બીજા તબક્કા દરમિયાન, લગભગ 46.92 લાખ ખેડૂતોને સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ આપવામાં આવ્યા હતા. ત્રીજા તબક્કામાં, 2016-17 થી કેન્દ્ર સરકારના કાર્યક્રમ હેઠળ, રાજ્યના 1.25 કરોડથી વધુ ખેડૂતોને કાર્ડ પ્રાપ્ત થયા છે. ૨૦૨૪-૨૫માં, SHC પોર્ટલ દ્વારા કુલ ૬,૨૩,૮૪૪ માટીના નમૂના એકત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી ૬,૨૩,૨૯૫ નમૂનાઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. ૨૦૨૫-૨૬ માટે, ગુજરાત માટે પરીક્ષણ લક્ષ્ય ૬,૨૫,૫૧૩ નમૂના નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. અત્યાર સુધીમાં ૬,૧૩,૩૫૫ નમૂના એકત્રિત કરવામાં આવ્યા છે, અને ૪,૮૬,૧૪૨નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે, બાકીનાનું પરીક્ષણ ચાલી રહ્યું છે.
હાલમાં, ગુજરાતમાં કૃષિ વિભાગ હેઠળ ૧૯ માટી પરીક્ષણ પ્રયોગશાળાઓ અને એક સૂક્ષ્મ તત્વ પરીક્ષણ પ્રયોગશાળા કાર્યરત છે. દરેક પ્રયોગશાળા વાર્ષિક ૧૦,૦૦૦ થી ૧૧,૦૦૦ નમૂનાઓનું પરીક્ષણ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. વધુમાં, સરકારી સહાયથી ગ્રામીણ સ્તરે ૨૬ ખાનગી માટી પરીક્ષણ પ્રયોગશાળાઓ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે, જે દરેક વાર્ષિક ૩,૦૦૦ માટીના નમૂનાઓનું વિશ્લેષણ કરવા સક્ષમ છે.
