ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે યુએન સુરક્ષા પરિષદમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, રશિયા અને ચીન વચ્ચે ટક્કર થઈ. યુએસ પ્રસ્તાવને 11 દેશોનો ટેકો મળ્યો, પરંતુ રશિયા અને ચીનના વીટો દ્વારા તેને પરાજિત કરવામાં આવ્યો.
ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને અમેરિકા, રશિયા અને ચીન વચ્ચેનો સંઘર્ષ ફરી એકવાર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં સામે આવ્યો છે. ગુરુવારે રશિયા અને ચીને ઈરાન પર લાદવામાં આવેલા યુએન પ્રતિબંધોનું નિરીક્ષણ કરતી નિષ્ણાતોની પેનલની મુદત એક વર્ષ વધારવાના અમેરિકાના પ્રસ્તાવને વીટો કર્યો હતો. અગિયાર દેશોએ આ પ્રસ્તાવના પક્ષમાં મતદાન કર્યું હતું, જ્યારે રશિયા અને ચીને તેનો વિરોધ કર્યો હતો. સોમાલિયા અને પાકિસ્તાન ગેરહાજર રહ્યા હતા. રશિયા અને ચીનના વીટોને કારણે ઠરાવ પસાર થઈ શક્યો ન હતો.
ઈરાન પર કયા પ્રતિબંધો લાગુ છે?
ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે હાલમાં યુએનના પ્રતિબંધો લાગુ છે. આમાં ઈરાનની વિદેશમાં રહેલી સંપત્તિઓ સ્થગિત કરવી, ઈરાનને શસ્ત્રોના વેચાણ પર પ્રતિબંધ અને તેના બેલિસ્ટિક મિસાઈલ કાર્યક્રમ સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધોનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રતિબંધો 2025માં ફરીથી લાદવામાં આવ્યા હતા. ફ્રાન્સ, જર્મની અને બ્રિટન, જે 2015ના ઈરાન પરમાણુ કરારના પક્ષ હતા, તેમણે તે કરાર હેઠળ ‘સ્નેપબેક’ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ પછી ઈરાન પર અગાઉના યુએન પ્રતિબંધો 27 સપ્ટેમ્બર, 2025ના રોજ ફરીથી લાદવામાં આવ્યા હતા અને પ્રતિબંધો દેખરેખ સમિતિ ફરીથી સક્રિય કરવામાં આવી હતી. યુએનના રેકોર્ડ અનુસાર નિષ્ણાતોની પેનલ પણ પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવી હતી.
યુએસએ શું પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો?
યુએસએ નિષ્ણાતોની પેનલની મુદત એક વર્ષ લંબાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો.આનો હેતુ ઈરાન સામેના પ્રતિબંધોના અમલીકરણ પર સતત દેખરેખ રાખવાનો હતો. આ પ્રસ્તાવ ત્યારે આવ્યો છે જ્યારે યુએસ ઈરાનને તેના બાકીના આર્થિક ભાગીદારોથી અલગ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.ઈરાનમાં છ મહિનાથી વધુ સમયથી ચાલી રહેલ યુદ્ધ હાલમાં મડાગાંઠમાં ફસાયેલું છે.અમેરિકા કહે છે કે સ્વતંત્ર નિષ્ણાતો પ્રતિબંધોના ઉલ્લંઘન અને ઈરાન સાથે પ્રતિબંધિત સહયોગ પર નજર રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
અમેરિકાએ કહ્યું’વીટો દેખરેખને નબળી પાડશે.’
યુએસ ડેપ્યુટી એમ્બેસેડર જેનિફર લોસેટાએ કહ્યું કે રશિયા અને ચીનના વીટોથી અમેરિકા આશ્ચર્યચકિત નથી. તેમણે કહ્યું કે યુએન નિષ્ણાતો ઈરાન અને તેના સાથી દેશો વચ્ચે પ્રતિબંધિત સહયોગનું નિરીક્ષણ કરી શક્યા હોત. લોસેટાના મતે વીટોનો હેતુ પ્રતિબંધોનું નિરીક્ષણ અને નિષ્ણાતોની નિમણૂકને અટકાવવાનો હતો. તેમણે કહ્યું કે આ પ્રતિબંધોનું ઉલ્લંઘન કરતી પ્રવૃત્તિઓની માહિતીને અટકાવશે. લોસેટાએ ચેતવણી આપી હતી કે નિષ્ણાતો વિના, સુરક્ષા પરિષદ પ્રતિબંધોના ઉલ્લંઘન અંગે નિષ્પક્ષ માહિતી મેળવી શકશે નહીં. આનાથી ઈરાન અને પ્રતિબંધોથી બચનારાઓને ફાયદો થઈ શકે છે.
રશિયાના યુએન રાજદૂત વેસિલી નેબેન્ઝ્યાએ કહ્યું કે ‘સ્નેપબેક’ દ્વારા ઈરાન પર ફરીથી પ્રતિબંધો લાદવા ગેરકાયદેસર હતા. તેથી, નિષ્ણાતોની પેનલની મુદત લંબાવવાનો યુએસનો પ્રસ્તાવ પણ કાનૂની આધાર વિનાનો હતો. તેમણે કહ્યું કે રશિયા અને ચીને યુએસ અને તેના સાથી દેશોને ઠરાવને મતદાન માટે ન મૂકવા વિનંતી કરી હતી, દલીલ કરી હતી કે આનાથી સુરક્ષા પરિષદમાં તણાવ વધુ વધશે. નેબેન્ઝિયાના મતે, આ હોવા છતાં, અમેરિકાએ મુકાબલાનો માર્ગ પસંદ કર્યો.
ઈરાને રશિયા અને ચીનનો આભાર માન્યો
ઈરાને ઠરાવને વીટો કરવા બદલ રશિયા અને ચીનનો આભાર માન્યો. ઈરાનના યુએન મિશને સોશિયલ મીડિયા પર જણાવ્યું હતું કે બંને દેશોએ યુએસ અને તેના સાથી દેશો દ્વારા રાજકીય હેતુઓ માટે સુરક્ષા પરિષદનો ઉપયોગ કરવાના પ્રયાસને અવરોધિત કર્યો હતો. આ દરમિયાન ફ્રાન્સે ઈરાન પર લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધોને જરૂરી ગણાવ્યા.યુએનમાં ફ્રેન્ચ રાજદૂત જેરોમ બોનાફોને જણાવ્યું હતું કે પ્રતિબંધો ઈરાન પર તેના પરમાણુ કરાર અને જવાબદારીઓનું પાલન કરવા દબાણ કરી શકે છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે ફ્રાન્સ પ્રતિબંધો જાળવી રાખવા માટે વધુ વિકલ્પો પર વિચાર કરશે.
ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે પણ ચિંતાઓ વધી રહી છે
ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે ચિંતાઓ યથાવત છે કારણ કે જૂન 2025માં ઈઝરાયલ અને અમેરિકા દ્વારા ઈરાની પરમાણુ સ્થળો પર હુમલા બાદ યુએન પરમાણુ નિરીક્ષકો ઈરાનના સમૃદ્ધ યુરેનિયમ ભંડારની સ્થિતિની પુષ્ટિ કરી શક્યા નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી (IAEA) અનુસાર, ઈરાન પાસે 440.9 કિલોગ્રામ યુરેનિયમ હતું જે 60 ટકા સુધી શુદ્ધ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સ્તરને શસ્ત્રોના ઉત્પાદન માટે જરૂરી આશરે 90 ટકા શુદ્ધતા કરતા ટેકનિકલી એક પગલું નીચે ગણવામાં આવે છે.
ઉત્તર કોરિયામાં પણ આવી દેખરેખ અગાઉ બંધ થઈ ગઈ હતી
આ પહેલી વાર નથી જ્યારે રશિયાએ યુએન પ્રતિબંધો દેખરેખ પેનલનો વિરોધ કર્યો હોય. માર્ચ 2024 માં રશિયાના વીટો બાદ ઉત્તર કોરિયાના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર નજર રાખતા યુએન નિષ્ણાતોએ કામગીરી બંધ કરી દીધી હતી.એક અમેરિકન અધિકારીના જણાવ્યા અનુસાર માલીમાં પણ પ્રતિબંધો હટાવી લેવામાં આવ્યા છે. યમન અને મધ્ય આફ્રિકન રિપબ્લિકમાં નિષ્ણાતોની નિમણૂકમાં વિલંબ થયો છે અથવા મંજૂરી આપવામાં આવી નથી. ઈરાનમાં એક વર્ષ પહેલા નિષ્ણાતોની પેનલને પણ મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. યુએન સેક્રેટરી-જનરલ એન્ટોનિયો ગુટેરેસે સભ્યોના નામ સૂચવ્યા હતા, પરંતુ તેમને હજુ સુધી મંજૂરી આપવામાં આવી નથી.
આગળ શું થશે?
ફ્રાન્સે જણાવ્યું છે કે યુએન નિષ્ણાત પેનલના વિસર્જન પછી ઈરાન સામેના પ્રતિબંધો પર નજર રાખવા માટે વૈકલ્પિક પદ્ધતિઓ અપનાવી શકાય છે. એક વિકલ્પ ફ્રાન્સ, જર્મની, બ્રિટન અને અમેરિકા માટે નવી દેખરેખ ટીમ બનાવવાનો છે. નિષ્ણાત પેનલના વિસર્જન પછી ઉત્તર કોરિયામાં પણ આવી જ દેખરેખ રાખવામાં આવી હતી. હવે ઈરાન માટે આવો વિકલ્પ ઉભરી શકે છે. રશિયા અને ચીનના વીટોએ ફરી એકવાર ઈરાન પ્રતિબંધો પર અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો વચ્ચે મતભેદો ઉજાગર કર્યા છે. વધુમાં, ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ અને યુરેનિયમ ભંડાર અંગે ચિંતાઓ રહે છે.
