ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં જ્યારે પણ મ્યુઝિકલ પ્રયોગો, સ્ટેજ પર્ફોર્મન્સ અને સંગીતની 
ભવ્યતાની વાત નીકળે છે ત્યારે 1977માં આવેલી નાસિર હુસૈનની ફિલ્મ ‘હમ કિસી સે કમ નહીં’નો ઉલ્લેખ સૌથી પહેલાં થાય છે. આ ફિલ્મે બોલિવૂડને માત્ર યાદગાર ગીતો જ નથી આપ્યાં, પરંતુ સંગીતની દુનિયામાં એક એવો અનોખો અને ક્રાંતિકારી પ્રયોગ ભેટ આપ્યો હતો, જેણે આગળ જતાં આખી ઇન્ડસ્ટ્રીની તાસીર બદલી નાખી.
આ પ્રયોગ એટલે હિન્દી સિનેમાનો પહેલો સફળ અને સળંગ ‘મ્યુઝિકલ મેડલી’. સંગીતમાં ‘મેડલી’ એટલે બે કે તેથી વધુ અલગ-અલગ ગીતો કે ધૂનોને એક પછી એક વગાડીને તૈયાર કરવામાં આવતી એક સળંગ રચના, જેમાં સામાન્ય રીતે ગીતો વચ્ચે સરળ અને સહજ જોડાણ હોય છે.
સામાન્ય રીતે ફિલ્મોમાં એક ગીત શરૂ થાય, પૂરું થાય અને વાર્તા આગળ વધે. પરંતુ નાસિર હુસૈન અને સંગીતકાર આર.ડી. બર્મન (પંચમદા) કંઈક એવું રચવા માંગતા હતા, જે દર્શકોને સીટ પરથી ઊભા થવા મજબૂર કરી દે. તેમણે ફિલ્મની વાર્તાના એક અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ વળાંક પર કોઈ એક સિંગલ ગીત મૂકવાને બદલે આશરે 10 મિનિટ લાંબો એક આખો ‘સ્ટેજ મુકાબલો’ રચવાનું નક્કી કર્યું.
આ એવો સીન હતો, જ્યાં પડદા પર સંગીતની જુગલબંધી ચાલતી હતી અને પાછળ વાર્તાનો થ્રિલર પ્લોટ પણ આગળ વધી રહ્યો હતો.
આ મેડલીની સૌથી મોટી ખાસિયત એ હતી કે તેમાં એક પછી એક ચાર સાવ જુદા મૂડ, જુદી લય અને જુદા અવાજ ધરાવતા ગીતોને એવી કુશળતાથી સાંકળવામાં આવ્યાં હતાં કે શ્રોતાઓને એક ગીતમાંથી બીજા ગીતમાં પ્રવેશતી વખતે જરાય ઝટકો ન લાગે.
આ ઐતિહાસિક મેડલીની શરૂઆત થાય છે મોહમ્મદ રફીના અત્યંત સોફ્ટ અને રોમેન્ટિક અવાજથી— ‘ચાંદ મેરા દિલ ચાંદની હો તુમ…’ ઋષિ કપૂર હાથમાં ટ્રમ્પેટ લઈને જ્યારે આ ગીત સાથે સ્ટેજ પર ઉતરે છે ત્યારે આખી મહેફિલ મંત્રમુગ્ધ થઈ જાય છે.
પણ આ મુકાબલો માત્ર એક ગાયક પૂરતો સીમિત નહોતો. અચાનક સ્ટેજ પર તારિક ખાનની એન્ટ્રી થાય છે અને વાતાવરણનો મૂડ બદલાય છે. કિશોર કુમારનો દમદાર અવાજ ગૂંજે છે— ‘આ દિલ ક્યા મહેફિલ હૈ તેરે…’ અહીં રોમાન્સ અને સ્પર્ધા વચ્ચેની ટક્કર સ્પષ્ટ દેખાય છે.
હજુ દર્શકો આ બે દિગ્ગજોની ગાયકી માણી રહ્યા હોય છે ત્યાં જ પંચમદા એક અણધાર્યો માસ્ટરસ્ટ્રોક મારે છે. ત્રીજા ગીતમાં ખુદ આર.ડી. બર્મનનો ખરબચડો અને અત્યંત શક્તિશાળી અવાજ ગૂંજે છે— ‘તુમ ક્યા જાનો મોહબ્બત ક્યા હૈ…’ પંચમદાના આ અવાજે આખા ગીતમાં એક અનન્ય ઊર્જા ભરી દીધી.
આ ગીત માટે પહેલાં કોઈ અન્ય ગાયક વિચારાયા હતા. પરંતુ જ્યારે પંચમદાએ ગીતની રફ કમ્પોઝિશન પોતાના અનોખા હસ્કી અવાજમાં રેકોર્ડ કરી ત્યારે નાસિર હુસૈન એટલા પ્રભાવિત થયા કે તેમણે કહી દીધું, ‘આ ગીત પંચમ સિવાય બીજું કોઈ નહીં ગાય!’
અને અંતે આ મ્યુઝિકલ જંગને ચરમસીમા પર પહોંચાડવા માટે આશા ભોંસલેનો ચાર્મિંગ અવાજ ઉમેરાય છે— ‘મિલ ગયા હમકો સાથી મિલ ગયા…’
10 મિનિટની આ મેડલીમાં સંગીતની દૃષ્ટિએ જેટલી જટિલતા હતી, એટલા જ પડકારો ટેક્નિકલ શૂટિંગમાં પણ હતા. એ જમાનામાં આજના જેવા ડિજિટલ મિક્સિંગ કે ઑડિયો એડિટિંગ સોફ્ટવેર નહોતાં. ચાર અલગ-અલગ ધૂન, ચાર જુદા ગાયકો—રફી, કિશોર, આશા અને પંચમ—અને મ્યુઝિશિયન્સના મોટા ઑર્કેસ્ટ્રાને લયબદ્ધ રીતે રેકોર્ડ કરવા એ કોઈ ચમત્કારથી કમ નહોતું.
પંચમદાએ સાબિત કરી દીધું કે તેઓ પોતાના સમયથી કેટલું આગળનું વિચારતા હતા. આ સફળ પ્રયોગે બોલિવૂડમાં એક નવો ટ્રેન્ડ શરૂ કર્યો. તે પછીના દાયકાઓમાં અનેક ફિલ્મોમાં મેડલી બનાવવાની ફેશન શરૂ થઈ.
પરંતુ જે ભવ્યતા, આત્મા અને સંગીતનો જાદુ એ અસલ મેડલીમાં હતો, તેની તોલે આજે પણ કોઈ ગીત આવી શક્યું નથી. સંગીતકાર પંચમદા, દિગ્દર્શક નાસિર હુસૈન અને અમર ગાયકોના સંગમથી સાકાર થયેલો આ અદ્ભુત પ્રયોગ ભારતીય સંગીત સિનેમાનું સુવર્ણ શિખર ગણાય છે.
