મહાભારતના શાંતિપર્વમાં એક અત્યંત પ્રેરણાદાયક દૃશ્ય જોવા મળે છે. મહાયુદ્ધ પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું છે. 
ભીષ્મ પિતામહ બાણશય્યા પર છે. શરીર અસહ્ય પીડામાં છે, છતાં મન અડગ છે અને બુદ્ધિ ધર્મના પ્રકાશથી ઝળહળી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં પણ તેઓ યુધિષ્ઠિરને રાજધર્મ, નીતિ, સંચાલન, ન્યાય અને પ્રજાના કલ્યાણ અંગે વિસ્તૃત માર્ગદર્શન આપે છે.
આ પ્રસંગ આપણને મેનેજમેન્ટનું એક ગહન સિદ્ધાંત શીખવે છે—સાચો નેતા પોતાની ફરજ માત્ર પદ પૂરતી નિભાવતો નથી; તે પોતાના મૂલ્યો પ્રત્યે જીવનભર પ્રતિબદ્ધ રહે છે. નેતૃત્વનો અંત નિવૃત્તિથી નથી આવતો અને જવાબદારીનો અંત સત્તા ગુમાવવાથી નથી થતો. જ્યાં અંતઃપ્રેરણા જીવંત હોય છે, ત્યાં સેવા ક્યારેય સમાપ્ત થતી નથી.
આજના સમયમાં આપણે ઘણીવાર નેતૃત્વને હોદ્દા, સત્તા અને અધિકાર સાથે જોડી દઈએ છીએ. પરંતુ ઇતિહાસ સાબિત કરે છે કે સૌથી વધુ પ્રભાવ તે લોકોનો રહ્યો છે, જેમણે પદ કરતાં પોતાના સિદ્ધાંતોને વધુ મહત્ત્વ આપ્યું છે. કોર્પોરેટ જગતમાં પણ કોઈ સંસ્થાની સૌથી મોટી સંપત્તિ તેની ઇમારતો કે ટેક્નોલોજી નથી, પરંતુ એવા મૂલ્યનિષ્ઠ નેતાઓ છે, જેમની હાજરી કર્મચારીઓમાં વિશ્વાસ અને પ્રેરણા જગાવે છે.
આજે ઘણી સંસ્થાઓમાં કર્મચારીઓ નોકરી છોડવાનું મુખ્ય કારણ ઓછો પગાર નહીં, પરંતુ પ્રેરણાદાયી નેતૃત્વનો અભાવ હોય છે. જ્યારે નેતા માત્ર પરિણામોની માંગણી કરે છે, ત્યારે કર્મચારી માત્ર કામ કરે છે; પરંતુ જ્યારે નેતા પોતાના વર્તન દ્વારા મૂલ્યોને જીવે છે, ત્યારે કર્મચારી હૃદયથી સંસ્થા સાથે જોડાય છે. આ જ ભીષ્મ પિતામહના જીવનનો સૌથી મોટો પાઠ છે. તેઓ શબ્દોથી નહીં, પરંતુ પોતાના જીવન દ્વારા શિક્ષણ આપતા હતા.
નવી દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો અંતઃપ્રેરણા બહારથી મળતી પ્રેરણા કરતાં ઘણી ઊંડી શક્તિ છે. પ્રોત્સાહન બહારથી મળી શકે, પરંતુ નિષ્ઠા અંદરથી જન્મે છે. આજના યુગમાં લોકો સતત પ્રેરણાત્મક ભાષણો સાંભળે છે, પુસ્તકો વાંચે છે અને સફળતાના સૂત્રો શોધે છે, છતાં થોડા સમય પછી તેમનો ઉત્સાહ ઘટી જાય છે. કારણ કે બાહ્ય પ્રેરણા ક્ષણિક હોય છે, જ્યારે અંતઃપ્રેરણા વ્યક્તિના ચારિત્ર્યનો અભિન્ન ભાગ બની જાય છે.
કોર્પોરેટ મેનેજમેન્ટમાં આજે Purpose-Driven Leadership અને Values-Based Leadership જેવા વિચારોને વિશેષ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એ જ છે કે સંસ્થા માત્ર નફા માટે નહીં, પરંતુ એક મોટા હેતુ અને મૂલ્યો સાથે કાર્ય કરે. જ્યારે નેતા પોતાના દરેક નિર્ણયમાં નૈતિકતા અને જવાબદારીને પ્રથમ સ્થાન આપે છે, ત્યારે તે સંસ્થામાં વિશ્વાસની એવી સંસ્કૃતિ ઊભી કરે છે, જે કોઈ પણ આર્થિક મૂડી કરતાં વધુ કિંમતી હોય છે.
પરિવાર હોય, સંસ્થા હોય કે સમાજ—લોકો અંતે શબ્દોને નહીં, પરંતુ જીવનને અનુસરે છે. તેથી સાચો નેતા તે નથી જે લોકો પર માત્ર પ્રભાવ પાડે; સાચો નેતા તે છે, જે લોકોની અંદર પ્રેરણા જગાવે.
ભીષ્મ પિતામહનું જીવન આપણને શીખવે છે કે શરીર થાકી શકે, પદ બદલાઈ શકે, સમય બદલાઈ શકે, પરંતુ જો અંતઃકરણમાં નિષ્ઠા અને કર્તવ્યનો દીવો પ્રગટતો રહે, તો વ્યક્તિનું નેતૃત્વ ક્યારેય અસ્ત થતું નથી.
સાચું નેતૃત્વ સત્તાથી શરૂ થતું નથી અને નિવૃત્તિએ પૂર્ણ થતું નથી; તે અંતઃપ્રેરણા, કર્તવ્યનિષ્ઠા અને મૂલ્યો પ્રત્યેની અવિચળ પ્રતિબદ્ધતામાંથી જન્મે છે. એ જ કોઈપણ સંસ્થા, પરિવાર અને સમાજ માટે સૌથી મોટું માર્ગદર્શન બની શકે છે.
(નિધિ દિવાસળીવાળા નવી પેઢીની તેજસ્વી લેખિકા છે. સુરતસ્થિત વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીના સ્નાતક નિધિના બે પુસ્તકો કાવ્યસંગ્રહ ‘ઝરણી‘ અને ચિંતનકણિકાના સંગ્રહ ‘નિજાનંદ‘ ઉપરાંત ‘થોડામાં ઘણું’ મોટીવેશનલ સુવિચારોને પણ વાચકોએ વખાણ્યા છે. માનવ સંબંધો, સ્વભાવ અને સમાજ વ્યવસ્થા ઉપર આધારિત એક લેખમાળા એમના સોશિયલ મીડિયા ઉપર નિયમિત પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ કોલમમાં એ મહાભારત અને ગીતા ઉપર આધારિત વહીવટ તેમજ મોટીવેશનને લગતી વાતો સરળ ભાષામાં સમજાવે છે.)
