ભગવદ્ ગીતાના અધ્યાય ૧૬ના શ્લોક ૨૩-૨૪માં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંત રજૂ કરે છે—
य: शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारत: ।
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥
જે વ્યક્તિ વિવેક, સિદ્ધાંત અને શાસ્ત્રવિહિત માર્ગને અવગણીને માત્ર મનની ઇચ્છા પ્રમાણે કાર્ય કરે છે, તેને ન તો સ્થાયી સફળતા મળે છે અને ન તો કલ્યાણ. તેથી દરેક નિર્ણય પહેલાં વિચાર, મૂલ્યાંકન અને યોગ્ય માર્ગદર્શન જરૂરી છે. જો આ શ્લોકને આધુનિક સંચાલનની ભાષામાં સમજીએ તો તે ‘Due Diligence’, ‘Policy Compliance’, ‘Risk Assessment’ અને ‘Standard Operating Procedures (SOPs)’ જેવા તમામ સિદ્ધાંતોનો મૂળ આધાર છે. પરંતુ આ શ્લોકનો અર્થ માત્ર નિયમોનું પાલન કરવો એટલો જ નથી; તે આપણને એક વધુ ઊંડી વાત શીખવે છે—નિર્ણય પહેલાં દુનિયાને નહીં, પોતાને તપાસો.
આજના સમયમાં માહિતીનો અભાવ નથી, પરંતુ વિચારનો અભાવ છે. લોકો ઝડપથી નિર્ણય લે છે, પરંતુ ભાગ્યે જ પોતાને પૂછે છે—“શું હું જે કરી રહ્યો છું તે મારા મૂલ્યો, મારા ધ્યેય અને લાંબા ગાળાના હિત સાથે સુસંગત છે?” આજના માનવ વર્તનની સૌથી મોટી સમસ્યા એ છે કે આપણે પ્રતિભાવ ઝડપથી આપીએ છીએ, પરંતુ આત્મમૂલ્યાંકન ધીમે કરીએ છીએ. પરિણામે ઘણીવાર સફળતા તો મળે છે, પરંતુ સંતોષ મળતો નથી.
કોર્પોરેટ જગતમાં પણ ઘણી કંપનીઓ ટૂંકા ગાળાના નફાની લાલચમાં એવા નિર્ણયો લઈ લે છે જે પછી તેમની વિશ્વસનીયતા, પ્રતિષ્ઠા અને ગ્રાહકોના વિશ્વાસને નુકસાન પહોંચાડે છે. ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે અનેક મોટી સંસ્થાઓ ટેક્નોલોજીની અછતથી નહીં, પરંતુ મૂલ્યવિહિન નિર્ણયો અને નબળા ગવર્નન્સને કારણે ધરાશાયી થઈ છે.
બીજી તરફ, જે સંસ્થાઓ દરેક મોટા નિર્ણય પહેલાં જોખમનું મૂલ્યાંકન કરે છે, કાયદાકીય અને નૈતિક પાસાઓની ચકાસણી કરે છે અને પોતાની આંતરિક નીતિઓને અનુસરે છે, તે લાંબા ગાળે વધુ સ્થિર અને વિશ્વસનીય બને છે. નવી દ્રષ્ટિએ જોવામાં આવે તો આત્મમૂલ્યાંકન એ માત્ર ભૂલો શોધવાની પ્રક્રિયા નથી; તે પોતાના વિકાસનું ઓડિટ છે. જેમ કોઈ કંપની દર વર્ષે ફાઇનાન્શિયલ ઓડિટ કરે છે, તેમ દરેક વ્યક્તિએ સમયાંતરે પોતાના વિચારો, નિર્ણયો, સંબંધો અને જીવનના ધ્યેયનું પણ ઓડિટ કરવું જોઈએ.
સાચી પ્રગતિ તે નથી કે આપણે કેટલા ઝડપથી આગળ વધીએ છીએ; સાચી પ્રગતિ તે છે કે આપણે યોગ્ય દિશામાં આગળ વધીએ છીએ. આજે કૃત્રિમ બુદ્ધિ (AI) આપણને માહિતી આપી શકે છે, ડેટાનું વિશ્લેષણ કરી શકે છે, પરંતુ જીવનના મૂલ્યો અને નૈતિક નિર્ણયનું દિશાસૂચન માત્ર જાગૃત વિવેક જ આપી શકે છે. તેથી વિચારશીલતા એ ભવિષ્યની સૌથી મોટી નેતૃત્વ કૌશલ્ય બનવાની છે.
અંતે, ગીતાનો આ શ્લોક આપણને એક અમૂલ્ય સંદેશ આપે છે—દરેક નિર્ણય પહેલાં માત્ર ‘શું શક્ય છે?’ એટલું ન પૂછો; ‘શું યોગ્ય છે?’ એ પણ પૂછો. કારણ કે નિયમો સંસ્થાને સુરક્ષિત રાખે છે, પરંતુ આત્મમૂલ્યાંકન વ્યક્તિને મહાન બનાવે છે. જ્યાં વિચારશીલતા, મૂલ્યનિષ્ઠા અને આત્મપરીક્ષણ સાથે નિર્ણય લેવામાં આવે છે, ત્યાં સફળતા માત્ર પરિણામ નથી રહેતી; તે વિશ્વાસ, ચારિત્ર્ય અને દીર્ઘકાલીન વિકાસનું સ્વાભાવિક ફળ બની જાય છે.
(નિધિ દિવાસળીવાળા નવી પેઢીની તેજસ્વી લેખિકા છે. સુરતસ્થિત વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીના સ્નાતક નિધિના બે પુસ્તકો કાવ્યસંગ્રહ ‘ઝરણી‘ અને ચિંતનકણિકાના સંગ્રહ ‘નિજાનંદ‘ ઉપરાંત ‘થોડામાં ઘણું’ મોટીવેશનલ સુવિચારોને પણ વાચકોએ વખાણ્યા છે. માનવ સંબંધો, સ્વભાવ અને સમાજ વ્યવસ્થા ઉપર આધારિત એક લેખમાળા એમના સોશિયલ મીડિયા ઉપર નિયમિત પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ કોલમમાં એ મહાભારત અને ગીતા ઉપર આધારિત વહીવટ તેમજ મોટીવેશનને લગતી વાતો સરળ ભાષામાં સમજાવે છે.)
