આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યાય પ્રણાલીમાં એક અભૂતપૂર્વ તણાવ સર્જાયો છે. દક્ષિણ આફ્રિકાના ભારતીય મૂળના જાણીતા માનવાધિકાર કાયદાશાસ્ત્રી અને ICC ના પૂર્વ જજ નાવી પિલ્લઈને 9 October 2026 ના રોજ ‘નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર’ આપવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. જોકે, આ ઐતિહાસિક જાહેરાતના ગણતરીના કલાકોમાં જ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ધ હેગ સ્થિત ‘ઇન્ટરનેશનલ ક્રિમિનલ કોર્ટ’ (ICC) પર કઠોર અને વ્યાપક પ્રતિબંધો લાગુ કરવાનો આદેશ જારી કરી દીધો છે.
સમગ્ર આંતરરાષ્ટ્રીય અદાલત જ અમેરિકાના નિશાના પર
આ અગાઉ અમેરિકાએ માત્ર અદાલતના ચોક્કસ જજો કે વકીલો પર જ વ્યક્તિગત પ્રતિબંધો મૂક્યા હતા, પરંતુ આ વખતે ટ્રમ્પ સરકારે સમગ્ર સંસ્થાને જ નિશાન બનાવી છે. નવા નિર્ણયો હેઠળ, જે પણ કંપનીઓ કે બેંકો ICC ને સોફ્ટવેર, બેંકિંગ, ડેટા સ્ટોરેજ અથવા અન્ય સેવાઓ પૂરી પાડે છે, તેમની સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. અમેરિકન ડોલરમાં થતા તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય વ્યવહારો અટકી જશે. જોકે, સેવાઓ પૂરી પાડતી કંપનીઓને કારોબાર સમેટી લેવા માટે 6 મહિનાની મુહલત અને કેટલીક ક્ષેત્રોમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી છે. આ નિર્ણયથી અદાલતના 900 થી વધુ કર્મચારીઓનો પગાર, વીમો અને ડેટા સેફ્ટી પ્રભાવિત થવાની ક્ષમતા છે.
અમેરિકા શા માટે છે ICC થી નારાજ?
અમેરિકાના આ આકરા વલણ પાછળનું મુખ્ય કારણ ઇઝરાયેલના પ્રધાનમંત્રી બેંજામિન નેતન્યાહૂ સામે ICC દ્વારા જારી કરાયેલું ગિરેફ્તારી વોરન્ટ અને અફઘાનિસ્તાનમાં અમેરિકી સૈનિકોની કામગીરી સામે અગાઉ હાથ ધરાયેલી તપાસ છે. અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ બંને આ અદાલતના સભ્ય દેશો નથી. અમેરિકી વિદેશ મંત્રી માર્કો રૂબિયોએ ખુલ્લેઆમ કહ્યું કે, “ICC અમેરિકાની સાર્વભૌમત્વ માટે ખતરો છે અને અમે અમારા સૈનિકો કે નાગરિકો પર કોઈ વિદેશી ટ્રિબ્યુનલમાં કેસ ચલાવવા દઈશું નહીં.”
નાવી પિલ્લઈનો નોબેલ એવોર્ડ અને ટ્રમ્પનું વલણ
દક્ષિણ આફ્રિકામાં રંગભેદ સામેની લડાઈમાં અગ્રેસર રહેલા અને 2003 થી 2008 સુધી ICC ની અપીલ કોર્ટમાં જજ તરીકે સેવા આપનારા નાવી પિલ્લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને ન્યાય ક્ષેત્રે તેમના અપ્રતિમ યોગદાન માટે નોબેલ આપવામાં આવ્યો છે. નોબેલ કમિટીએ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ પર રાજકીય દબાણ વધી રહ્યું છે ત્યારે તેમનું સન્માન કરવું જરૂરી હતું. જોકે, ટ્રમ્પ પોતે પણ લાંબા સમયથી નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર માટે દાવેદારી નોંધાવી રહ્યા હતા, અને તેમને ફરી એકવાર નિરાશા સાંપડી છે.
શું રોકાઈ જશે યુદ્ધ અપરાધોની તપાસ?
વર્ષ 2002 માં સ્થપાયેલી ICC માં હાલ 125 સભ્ય દેશો છે. અદાલતે અત્યાર સુધીમાં રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન, ઇઝરાયેલી પીએમ નેતન્યાહૂ અને હમાસના નેતાઓ સહિત 70 થી વધુ શક્તિશાળી લોકો સામે વોરન્ટ જારી કર્યા છે. અમેરિકી પ્રતિબંધોથી ટેકનોલોજી અને બેંકિંગ ક્ષેત્રે સંકટ ચોક્કસ ઊભું થશે, પરંતુ અદાલત બંધ નહીં થાય. આ જોખમને પહોંચી વળવા માટે ICC માઇક્રોસોફ્ટ સોફ્ટવેરની જગ્યાએ ઓપન-સોર્સ ટેકનોલોજી અને યુરોપિયન બેંકિંગ સિસ્ટમ તરફ શિફ્ટ થઈ રહી છે. ICC ના ડેપ્યુટી પ્રોસિક્યુટર નઝહત શમીમ ખાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, “અમેરિકી સૅંક્શન્સ છતાં આંતરરાષ્ટ્રીય અદાલતની તપાસ અને ટ્રાયલ અવિરતપણે ચાલુ જ રહેશે.”
