સિનેમાના પડદા પર જ્યારે કોઈ અદભુત કહાની ઊતરે છે, ત્યારે તેની પાછળ એક અનોખો સંઘર્ષ અને રસપ્રદ ઇતિહાસ 
છુપાયેલો હોય છે. નિર્દેશક વિજય આનંદ કલકત્તામાં કિડનીના ઓપરેશન બાદ આરામ કરી રહ્યા હતા ત્યારે ફિલ્મ ‘કાલા બાજાર’ (1960)ની વાર્તા પર કામ કરી રહ્યા હતા. તેઓ જ્યારે સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાં ભણતા હતા ત્યારે લિબર્ટી અને મેટ્રો જેવા સિનેમાઘરોની બહાર ટિકિટોની કાળાબજારી થતી તેમણે પોતાની આંખે જોઈ હતી. એ જ અનુભવ પરથી તેમને આ ફિલ્મ બનાવવાનો વિચાર આવ્યો હતો.
ફિલ્મના અંત માટે તેમના મનમાં એક અનોખો વિચાર હતો. ઉપનિષદ, ભગવદ્ ગીતા અને ગૌતમ બુદ્ધના વિચારોના તેઓ ખૂબ પ્રભાવ હેઠળ હતા. તેથી તેઓ ઇચ્છતા હતા કે ફિલ્મનો નાયક અંતે પોતાના ખોટા કાર્યોનો ત્યાગ કરે, સારો માણસ બને અને પોતાના પશ્ચાતાપના ભાગરૂપે કાયદાની સજા પણ સ્વીકારી લે.
એ જ દિવસોમાં અમેરિકાની એક અદાલતે એવો ચુકાદો આપ્યો હતો કે જો કોઈ વ્યક્તિએ કાયદો તોડ્યો હોય, પરંતુ તેના કાર્યથી સમાજનું ભલું થયું હોય અને જનતાને પણ તેની સામે વાંધો ન હોય, તો તેને માત્ર કોર્ટની કાર્યવાહી ચાલે ત્યાં સુધીની એક દિવસની સજા પૂરતી ગણવી જોઈએ. આ ઘટનાથી પ્રેરાઈને વિજય આનંદે ‘કાલા બાજાર’નો મૂળ ક્લાઇમેક્સ તૈયાર કર્યો હતો.
મૂળ વાર્તા મુજબ નાયક (દેવ આનંદ) મજબૂરીમાં કાળાબજારીનો ધંધો છોડી દે છે. તે પોતાના સાથીદારોને પણ સાચા માર્ગે ચાલવા સમજાવે છે અને અગાઉ એક વકીલ પાસેથી લીધેલા નાણાં પરત કરે છે. ત્યારબાદ જ્યારે તેને પોલીસ પકડી લે છે, ત્યારે એ જ વકીલ અદાલતમાં તેનો કેસ લડે છે અને દલીલ કરે છે કે જે વ્યક્તિને પોતાના અપરાધનો સાચો પશ્ચાતાપ થયો હોય અને જેણે પોતાનું જીવન સુધારીને બીજાને પણ સાચા માર્ગે દોર્યા હોય, તેને જેલમાં મોકલવો યોગ્ય નથી.
ન્યાયાધીશ આ દલીલ સાથે સહમત થાય છે અને નાયકને માત્ર કોર્ટની કાર્યવાહી ચાલે એટલી જ એક દિવસની સજા ફટકારીને મુક્ત કરી દે છે. પરંતુ જ્યારે ફિલ્મ સેન્સર બોર્ડ સમક્ષ રજૂ થઈ, ત્યારે ભારે વિરોધ થયો. સેન્સર બોર્ડે સ્પષ્ટ કહ્યું કે નાયક અને તેના સાથીઓને કાયદા મુજબ કડક સજા થવી જ જોઈએ.
વિજય આનંદે અનેક બેઠકો કરીને સેન્સર બોર્ડને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ તેઓ પોતાના નિર્ણય પરથી હટવા તૈયાર નહોતા. આ મુદ્દો એટલો ચર્ચાસ્પદ બન્યો કે સંસદમાં પણ તેની ચર્ચા થઈ હતી. આખરે સેન્સર બોર્ડના દબાણને કારણે વિજય આનંદને ફિલ્મનો ક્લાઇમેક્સ ફરીથી શૂટ કરવો પડ્યો અને સમગ્ર અંત બદલવો પડ્યો. આ બદલાવથી તેઓ ખૂબ નિરાશ થયા હતા.
વિજય આનંદ (ગોલ્ડી)નું માનવું હતું કે જો ફિલ્મ તેના મૂળ ક્લાઇમેક્સ સાથે જ રજૂ થઈ હોત, તો ‘કાલા બાજાર’ માત્ર બોક્સ ઓફિસ પર વધુ સફળ જ નહીં, પરંતુ ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં વધુ પ્રભાવશાળી સ્થાન પણ મેળવી શકી હોત. તેમ છતાં, ‘કાલા બાજાર’ પોતાના સમયથી ઘણી આગળની વિચારસરણી ધરાવતી અને આજે પણ ભારતીય સિનેમાની શ્રેષ્ઠ ક્લાસિક ફિલ્મોમાં સ્થાન ધરાવતી ફિલ્મ ગણાય છે.
