દેશની સર્વોચ્ચ બેંક એટલે કે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) હંમેશા તેના કરોડો ગ્રાહકોની આર્થિક સુરક્ષા અને સુવિધાઓનું ખૂબ જ સારી રીતે ધ્યાન રાખે છે. આ જ સિલસિલાને આગળ વધારતા તાજેતરમાં સેન્ટ્રલ બેંક દ્વારા દેશની તમામ બેંકો માટે અત્યંત કડક સૂચનાઓ જારી કરવામાં આવી છે. આરબીઆઈએ સ્પષ્ટ આદેશ આપ્યો છે કે બેંકોએ પોતાના આર્થિક ફાયદા માટે ગ્રાહકોને કોઈ પણ રીતે ગેરમાર્ગે દોરવાના નથી અને જો કોઈ બેંક આવું કરતી પકડાશે તો તેની સામે કડકમાં કડક શિક્ષાત્મક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
RBI ની નવી ગાઈડલાઈન્સમાં શું છે જોગવાઈઓ?
ખરેખર, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાએ 15 જૂન 2026 ના રોજ એક નવું જાહેરનામું બહાર પાડ્યું છે, જેનું નામ ‘રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (કોમર્શિયલ બેંક) નો બીજો સુધારા નિર્દેશ 2026’ રાખવામાં આવ્યું છે. આ નિર્દેશ હેઠળ, હવે કોઈપણ બેંક પોતાના ગ્રાહકો પર આડકતરી રીતે કોઈપણ પ્રકારની સ્કીમ થોપી શકશે નહીં. આ માર્ગદર્શિકા દેશની તમામ કોમર્શિયલ બેંકો, સ્મોલ ફાઇનાન્સ બેંકો, પેમેન્ટ બેંકો, પ્રાદેશિક ગ્રામીણ બેંકો અને લોકલ એરિયા બેંકો પર લાગુ પડે છે. RBI ના આ નવા અને કડક નિર્દેશો 1 જાન્યુઆરી, 2027 થી સત્તાવાર રીતે અમલમાં આવશે. આનો અર્થ એ છે કે બેંકોને પોતાની આંતરિક વ્યવસ્થા સુધારવા અને થર્ડ-પાર્ટી એજન્ટ્સની નીતિઓમાં ફેરફાર કરવા માટે બરાબર સાડા છ મહિનાનો પૂરતો સમય આપવામાં આવ્યો છે.
બેંકો અને એજન્ટ્સ માટે RBI ના 7 સખત આદેશો
આરબીઆઈએ ગ્રાહકોની સીધી સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા બેંકો માટે અમુક ચોક્કસ અને ફરજિયાત દિશાનિર્દેશો નક્કી કર્યા છે, જે નીચે મુજબ છે:
એજન્ટ્સની યાદી: બેંકોએ પોતાની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર તમામ પેનલબદ્ધ (Empanelled) ડાયરેક્ટ સેલિંગ એજન્ટ્સ (DSA) અને ડાયરેક્ટ માર્કેટિંગ એજન્ટ્સ (DMA) ની અપડેટ કરેલી યાદી પ્રકાશિત કરવી પડશે. જો એજન્ટ્સની યાદીમાં કોઈ ફેરફાર થાય, તો તે વેબસાઈટ પર 7 દિવસની અંદર અપડેટ થવું જોઈએ.
સ્ટાફની ઓળખ: બેંક શાખાએ પોતાના કાયમી સ્ટાફ, કરાર આધારિત એજન્ટ અથવા થર્ડ-પાર્ટી પ્રોડક્ટ પ્રતિનિધિ (જેમ કે ઇન્સ્યોરન્સ કે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ વેચનારા) વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરવો પડશે. આ માટે ડ્રેસ કોડ (Dress Code) અથવા અલગ-અલગ રંગના આઈડી કાર્ડ (ID Card) નો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
કોડ ઓફ કંડક્ટ: બેંકોએ તમામ DSA અને DMA પાસેથી લેખિત બાંયધરી (Undertaking) લેવી પડશે કે તેઓ અને તેમના પેટા-એજન્ટ્સ બેંકના ‘કોડ ઓફ કંડક્ટ’ નું સખ્તાઈથી પાલન કરશે.
વેબસાઈટ પર દર્શાવવું: આ ‘કોડ ઓફ કંડક્ટ’ બેંકની વેબસાઇટ પર તમામ ગ્રાહકો સરળતાથી વાંચી શકે તે રીતે દર્શાવવાનું રહેશે.
કોલિંગ સમય મર્યાદિત: એજન્ટ્સ માત્ર સવારે 9 વાગ્યાથી લઈને સાંજે 7 વાગ્યાની વચ્ચે જ ગ્રાહકોનો ફોન દ્વારા સંપર્ક કરી શકશે.
મંજૂરી વિના મુલાકાત નહીં: એજન્ટ્સ ગ્રાહકની પૂર્વ મંજૂરી વિના તેમના ઘરે કે ઓફિસે જઈ શકશે નહીં, અને તેઓ પોતાની જાતને બેંક કર્મચારી તરીકે ખોટી રીતે રજૂ કરી શકશે નહીં.
ખોટા વાયદા પર રોક: કોઈપણ થર્ડ-પાર્ટી કર્મચારી બેંકનો કાયમી સ્ટાફ હોવાનો દાવો કરી શકશે નહીં અને ગ્રાહકને બેંક વતી કોઈપણ પ્રકારનો ખોટો કે ભ્રામક વાયદો કરી શકશે નહીં.
બેંકો ગ્રાહકોને કેવી રીતે ગુમરાહ કરે છે?
RBI ને વારંવાર એવી ફરિયાદો મળતી હતી કે જ્યારે પણ કોઈ સામાન્ય ગ્રાહક બેંકમાં પોતાના ખાતાને લગતી સામાન્ય પૂછપરછ માટે જાય છે, ત્યારે બેંક કર્મચારીઓ તેને સીધી કે આડકતરી રીતે કોઈ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સ્કીમ કે જીવન વીમા (Insurance) પોલિસી પકડાવી દેતા હતા. આ ઉપરાંત, મોબાઈલ બેન્કિંગ અને ઇન્ટરનેટ બેન્કિંગ જેવી ઓનલાઇન સેવાઓમાં પણ એવી ઘણી ભ્રામક (Misleading) જાહેરાતો હોય છે, જેના પર અજાણતા ક્લિક કરતા જ ગ્રાહકની મંજૂરી (Consent) વિના તેના ખાતામાંથી ચાર્જ કપાઈ જાય છે અને કોઈ પ્રોડક્ટ તેની પર થોપી દેવામાં આવે છે. આવી આર્થિક છેતરપિંડીથી ગ્રાહકોને બચાવવા માટે જ આરબીઆઈએ આ મહત્વપૂર્ણ દિશાનિર્દેશો જારી કર્યા છે.