જો તમે સ્પેમ અને અજાણ્યા કોલ્સથી બચવા માટે Truecaller એપનો ઉપયોગ કરો છો, તો આવનારા દિવસોમાં આ એપ્લિકેશનના કામ કરવાના અંદાજમાં મોટો ફેરફાર થઈ શકે છે. આ ફેરફાર પાછળનું મુખ્ય કારણ ટેલિકોમ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (TRAI) અને ટ્રુકોલર વચ્ચે શરૂ થયેલો નવો કાનૂની અને વહીવટી વિવાદ છે. એક તરફ TRAI એવો આગ્રહ રાખી રહ્યું છે કે કોલર આઈડી એપ્સે કેટલાક ખાસ સરકારી અને વ્યાપારી નંબરોને ‘સ્પેમ’ (Spam) તરીકે ટેગ અથવા બ્લોક કરવા જોઈએ નહીં. બીજી તરફ, ટ્રુકોલરનું કહેવું છે કે જો આવું કરવામાં આવશે તો દેશમાં સાયબર ઠગાઈ અને સ્પેમ કોલ્સનું પ્રમાણ ખૂબ વધી જશે અને ડિજિટલ સેફ્ટી પરથી યૂઝર્સનો ભરોસો સંપૂર્ણપણે ઉઠી જશે. આ વિવાદ માત્ર ટ્રુકોલર પૂરતો મર્યાદિત નથી. TRAI એ ભારત સરકાર પાસે એવી વિશેષ સત્તાઓ માંગી છે જેનાથી તે Truecaller, Hiya અને Whoscall જેવી તમામ કોલ મેનેજમેન્ટ એપ્સ સામે સીધા કડક પગલાં ભરી શકે. હાલમાં આ એપ્સ પરંપરાગત ટેલિકોમ લાયસન્સ હેઠળ નથી આવતી, તેથી TRAI સીધી કાર્યવાહી કરી શકતું નથી. આ માટે તેણે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઇટી મંત્રાલય (MeitY) પાસે આઇટી એક્ટ (IT Act) હેઠળ વિશેષ અધિકારોની માંગણી કરી છે.
શું છે આ 140 અને 1600 સિરીઝના નંબર્સ?
TRAI દ્વારા દેશમાં કોમર્શિયલ (વ્યાપારી) કોલ્સને વ્યવસ્થિત કરવા માટે અલગ-અલગ નંબર સિરીઝ નક્કી કરવામાં આવી છે:
140 સિરીઝ: આ નંબર્સનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે પ્રમોશનલ, એડવર્ટાઇઝમેન્ટ અને ટેલીમાર્કેટિંગ કોલ્સ માટે થાય છે.
1600 સિરીઝ: આ નંબર્સ બેંક, વીમા કંપનીઓ અને અન્ય સત્તાવાર સંસ્થાઓ દ્વારા ગ્રાહકોને સર્વિસ આપવા કે ટ્રાન્ઝેક્શન (નાણાકીય વ્યવહાર) સંબંધી કોલ્સ કરવા માટે ફાળવવામાં આવ્યા છે.
આ વ્યવસ્થા પાછળનો હેતુ એ છે કે સામાન્ય નાગરિકોને સરળતાથી ખબર પડી શકે કે તેમને કયા પ્રકારનો કોલ આવી રહ્યો છે.
TRAI નો વાંધો શું છે?
TRAI નું કહેવું છે કે કોલર આઈડી એપ્સ આ સત્તાવાર નંબરોને પણ સ્પેમ ગણાવીને અથવા ઓટો-બ્લોક કરીને સરકારની નવી વ્યવસ્થાને નબળી પાડી રહી છે. જો સામાન્ય લોકો 140 અને 1600 સિરીઝના કોલ ઉપાડવાનું બંધ કરી દેશે, તો બેંક એલર્ટ, પેમેન્ટ અપડેટ અને અન્ય અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સત્તાવાર માહિતી પણ તેમના સુધી પહોંચી શકશે નહીં. આ જ કારણે TRAI ઈચ્છે છે કે આ એપ્સ આવા નંબરો પર સ્પેમનું લેબલ ન લગાવે.
Truecaller નો વળતો જવાબ
ટ્રુકોલરે TRAI ના આ આરોપોનો ખુલ્લીને વિરોધ કર્યો છે. કંપનીના જણાવ્યા અનુસાર, તેમણે અગાઉથી જ સરકારના નિયમોનું પાલન કરીને 140 અને 1600 સિરીઝના નંબરો પર ટ્રેડિશનલ સ્પેમ વોર્નિંગ (લાલ રંગની ચેતવણી) બતાવવાનું બંધ કરી દીધું છે. પરંતુ તેનું પરિણામ સાવ ઊલટું આવ્યું છે. કંપનીના દાવા મુજબ, આ નંબરો પરથી આવતા શંકાસ્પદ કોલ્સની સંખ્યા વધી ગઈ છે અને લોકો હવે આ શ્રેણીના નંબરો પર બિલકુલ ભરોસો નથી કરી રહ્યા.
ટ્રુકોલરના સીઈઓ (CEO) ઋષિત ઝુનઝુનવાલાના જણાવ્યા પ્રમાણે, દરરોજ આશરે 4,00,000 (4 લાખ) જેટલા 140 સિરીઝના કોલ્સ અને 1,20,000 (1.2 લાખ) થી વધુ 1600 સિરીઝના કોલ્સ યૂઝર્સ પોતે પોતાની મરજીથી બ્લોક કરી રહ્યા છે. કંપનીનું કહેવું છે કે તેઓ આ નંબરો પર સીધું ‘સ્પેમ’ નથી લખી શકતા, તેથી તેમણે ‘ફ્રિક્વન્ટલી બ્લોક્ડ’ (Frequently Blocked) નામનું એક નવું લેબલ શરૂ કર્યું છે, જેથી યૂઝર્સને આપમેળે ખબર પડી શકે કે આ નંબરને અગાઉ મોટી સંખ્યામાં લોકો બ્લોક કરી ચૂક્યા છે.
ભવિષ્યમાં શું થઈ શકે?
જો ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઇટી મંત્રાલય (MeitY) દ્વારા TRAI ની આ માંગણી સ્વીકારી લેવામાં આવશે, તો આગામી સમયમાં કોલર આઈડી અને સ્પેમ ડિટેક્શન એપ્સ માટે બહુ કડક નવા નિયમો બની શકે છે. તેનાથી ટ્રુકોલર અને અન્ય એપ્સ માટે કયા નંબરને સ્પેમ લિસ્ટમાં રાખવો અને કોને નહીં, તે નક્કી કરવાની સ્વતંત્રતા છીનવાઈ જશે. બીજી તરફ ટ્રુકોલરનું કહેવું છે કે યૂઝર્સની ડિજિટલ સુરક્ષા માટે શંકાસ્પદ કોલ્સની માહિતી આપવી અનિવાર્ય છે અને સરકારે કોઈપણ નિર્ણય લેતા પહેલા વાસ્તવિક ડેટાને જ આધાર બનાવવો જોઈએ.