ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ઓસ્ટ્રેલિયાના વડાપ્રધાન એન્થની અલ્બાનીઝ વચ્ચેની તાજેતરની મુલાકાતે બંને દેશોના દ્વિપક્ષીય સંબંધોને એક નવી ઐતિહાસિક ઊંચાઈ આપી છે. ઇન્ડોનેશિયાથી ઓસ્ટ્રેલિયા પહોંચેલા પીએમ મોદીની આ મુલાકાતનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વેપાર, સંરક્ષણ અને ઊર્જા ક્ષેત્રે સહયોગ વધારવાનો હતો. આ બેઠક દરમિયાન બંને નેતાઓએ અનેક મહત્વપૂર્ણ કરારો પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે, જેમાં સૌથી વધુ ચર્ચાસ્પદ ‘સિવિલ ન્યુક્લિયર એનર્જી સમજૂતી’ રહી છે. આ ડીલ માત્ર બે દેશો પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક સ્તરે ન્યુક્લિયર ગેમ પ્લાનને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખનારી સાબિત થઈ શકે છે. ઓસ્ટ્રેલિયા વિશ્વનો સૌથી મોટો યુરેનિયમ ઉત્પાદક દેશ છે. હવે આ કરાર બાદ ભારતને ઓસ્ટ્રેલિયાથી વ્યાવસાયિક ધોરણે યુરેનિયમ મળી શકશે, જે ભારતના ન્યુક્લિયર પાવર પ્રોજેક્ટ્સને નવી ગતિ આપશે. પીએમ મોદીએ જણાવ્યું હતું કે આ સમજૂતી ભારતના ક્લીન એનર્જીના લક્ષ્યોને નવી દિશા આપશે.
સિવિલ ન્યુક્લિયર ડીલ: ક્લીન એનર્જીનું નવું પ્રકરણ
આ સિવિલ ન્યુક્લિયર કરાર હેઠળ ઓસ્ટ્રેલિયા ભારતને નિયમિત યુરેનિયમ સપ્લાય કરશે. ભારત લાંબા સમયથી પોતાની વધતી જતી ઊર્જા જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે ન્યુક્લિયર પાવર પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. કોલસા અને અન્ય પરંપરાગત સ્ત્રોતો પર નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે ન્યુક્લિયર એનર્જી એક સ્વચ્છ અને સ્થિર વિકલ્પ છે.NSG (Nuclear Suppliers Group) ની સત્તાવાર સદસ્યતા ન હોવા છતાં આ ડીલ ભારત માટે એક બહુ મોટી વૈશ્વિક સિદ્ધિ માનવામાં આવે છે. ઓસ્ટ્રેલિયા લાંબા સમયથી ભારત સાથે ન્યુક્લિયર સહયોગ પર ચર્ચા કરી રહ્યું હતું, પરંતુ હવે તેને કોમર્શિયલ સ્તરે લાગુ કરવામાં આવશે. આનાથી ભારતના ન્યુક્લિયર પ્લાન્ટ્સને પૂરતું ઇંધણ મળશે, વીજળીનું ઉત્પાદન વધશે અને કાર્બન ઉત્સર્જનમાં મોટો ઘટાડો થશે. વિશ્લેષકોના મતે, આ સમજૂતીથી વૈશ્વિક ન્યુક્લિયર સપ્લાય ચેઈન બદલાશે અને ચીન તથા રશિયા જેવા દેશો પરની નિર્ભરતા ઘટશે. ભારત હવે ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા વિશ્વસનીય લોકતાંત્રિક ભાગીદાર દેશ પાસેથી સામગ્રી મેળવી શકશે, જેનાથી ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં વ્યૂહાત્મક સંતુલન મજબૂત થશે.
સંરક્ષણ અને દરિયાઈ સુરક્ષામાં નવો સહયોગ
મોદી-અલ્બાનીઝ બેઠકમાં માત્ર ન્યુક્લિયર જ નહીં, પરંતુ સંરક્ષણ અને સુરક્ષા પર પણ વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. બંને દેશોએ ‘ઇન્ડિયા-ઓસ્ટ્રેલિયા જોઇન્ટ ડિક્લેરેશન ઓન ડિફેન્સ એન્ડ સિક્યોરિટી’ જાહેર કર્યું છે. આ અંતર્ગત એક ‘ડિફેન્સ ઇનોવેશન કોરિડોર’ બનાવવાનો નિર્ણય લેવાયો છે, જેનાથી બંને દેશોના સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ઇન્ડસ્ટ્રીઝ એકબીજા સાથે જોડાઈ શકશે. મેરિટાઇમ સિક્યોરિટી (દરિયાઈ સુરક્ષા) ના ક્ષેત્રમાં ‘મેરિટાઇમ સિક્યોરિટી કોલેબોરેશન રોડમેપ’ લાવવામાં આવ્યો છે. ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં ફ્રીડમ ઓફ નેવિગેશન, શિપબિલ્ડિંગ, શિપ રિપેરિંગ અને મેન્ટેનન્સમાં સહયોગ વધારવામાં આવશે. બંને દેશો ક્વાડ (Quad – ભારત, ઓસ્ટ્રેલિયા, અમેરિકા, જાપાન) સંગઠન દ્વારા પણ સાથે મળીને કામ કરશે. આ સહયોગ ખાસ કરીને ઇન્ડો-પેસિફિકમાં ચીનની વધતી જતી દાદાગીરી અને પ્રવૃત્તિઓ વચ્ચે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
ક્રિટિકલ મિનરલ્સ અને ટેકનોલોજી પાર્ટનરશિપ
બંને નેતાઓએ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ (Critical Minerals) પર પણ મહત્વની ભાગીદારી શરૂ કરી છે. આજના આધુનિક યુગની ટેકનોલોજી, બેટરી, રિન્યુએબલ એનર્જી અને ડિફેન્સ ઉદ્યોગ માટે આ ખનિજો ખૂબ જ જરૂરી છે. ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયા મળીને ‘ક્રિટિકલ મિનરલ્સ કોરિડોર’ વિકસાવશે. આ સાથે જ સાયબર, ક્રિટિકલ ટેકનોલોજી અને સપ્લાય ચેઈન પર ‘ઓસ્ટ્રેલિયા-ઇન્ડિયા પાર્ટનરશિપ’ (PACTS) લોન્ચ કરવામાં આવી છે, જે બંને દેશોની વ્યૂહાત્મક સુરક્ષા વધારશે.
આતંકવાદ અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા પર એકજુથતા
પીએમ મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આતંકવાદ સમગ્ર માનવતા માટે મોટો ખતરો છે અને બંને દેશો સાથે મળીને આતંકવાદ સામે લડશે. ઓનલાઈન રેડિકલાઈઝેશન, ટેરર ફંડિંગ અને ભીડભાડવાળી જગ્યાઓની સુરક્ષા પર સહયોગ વધારવામાં આવશે. વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને સંઘર્ષોને ડાયલોગ (વાતચીત) અને ડિપ્લોમેસી (રાજદ્વારી પ્રક્રિયા) થી ઉકેલવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
આર્થિક સહયોગ અને વૈશ્વિક અસરો
બંને દેશો ‘કોમ્પ્રીહેન્સિવ ઇકોનોમિક કોઓપરેશન એગ્રીમેન્ટ’ (CECA) પર ઝડપથી કામ પૂર્ણ કરશે અને બાયલેટરલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રીટી (દ્વિપક્ષીય રોકાણ સંધિ) બનાવવાનો પણ નિર્ણય લેવાયો છે, જેનાથી વેપાર અને રોકાણને મોટો વેગ મળશે. જોકે, આ ડીલ સામે NSG મુદ્દો, સ્થાનિક રાજકારણ અને ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) તણાવ જેવી પડકારો પણ છે. પરંતુ એકંદરે, આ પરમાણુ કરાર વૈશ્વિક ન્યુક્લિયર બેલેન્સને બદલવાની સાથે ભારત-ઓસ્ટ્રેલિયા સંબંધો માટે એક મોટો ‘ગેમ ચેન્જર’ સાબિત થશે.