હરીફાઈમાં જીતતાં પહેલાં હારનું મૂલ્ય સમજવું જરૂરી છે…

કોઈ દોડમાં બધા દોડવીરો ઝડપથી આગળ વધી રહ્યા હોય ત્યારે પાછળ રહી જવાની બીક સ્વાભાવિક છે. પરંતુ માત્ર બીજાથી આગળ નીકળવાની ઉતાવળમાં જો દોડવીર પોતાની ગતિ, શ્વાસ અને રસ્તાનું ધ્યાન ગુમાવી દે, તો શરૂઆતમાં મેળવેલી સફળતા અંતે નુકસાનમાં ફેરવાઈ શકે છે.

વ્યવસાયની દુનિયામાં પણ આવું જ થાય છે. હરીફ કંપનીએ નવું ઉત્પાદન રજૂ કર્યું એટલે આપણે પણ તરત રજૂ કરવું, સ્પર્ધકે ભાવ ઘટાડ્યા એટલે આપણે પણ ભાવ ઘટાડવા અને બજારમાં કોઈ નવો ટ્રેન્ડ આવ્યો એટલે તેની પાછળ વિચાર્યા વિના દોડવું — આ બધું હરીફાઈ જેવું દેખાય છે, પરંતુ દરેક વખતે તે યોગ્ય વ્યૂહરચના નથી હોતી.

મહાભારતના દ્રોણપર્વમાં અભિમન્યુના ચક્રવ્યૂહપ્રવેશનો પ્રસંગ યુદ્ધની વ્યૂહરચના, અધૂરી જાણકારી અને જોખમનાં ગંભીર પરિણામો વિશે વિચારવાની તક આપે છે. આ પ્રસંગને આધુનિક સંચાલન સાથે જોડીએ તો એક મહત્ત્વનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે : શું આપણે જીતવાની ઉતાવળમાં પરિસ્થિતિને સંપૂર્ણ રીતે સમજવાનું ભૂલી જઈએ છીએ?

અભિમન્યુના પ્રસંગને માત્ર પાંડવોની ઉતાવળ તરીકે જોવું યોગ્ય નથી, કારણ કે તે જટિલ યુદ્ધપરિસ્થિતિ, વ્યૂહાત્મક અવરોધો અને અનેક યોદ્ધાઓના નિર્ણયો સાથે જોડાયેલો છે. તેમ છતાં, આ પ્રસંગમાંથી મળતી વ્યવસ્થાપકીય શીખ એ છે કે અધૂરી માહિતી અને બદલાતી પરિસ્થિતિ વચ્ચે માત્ર સાહસ પૂરતું નથી; યોગ્ય મૂલ્યાંકન અને સહયોગ પણ જરૂરી છે.

આજે કોર્પોરેટ ક્ષેત્રમાં કોઈ કંપની બજારમાં ઝડપથી સ્થાન મેળવવા માટે ખૂબ ઓછા સમયમાં નવું ઉત્પાદન રજૂ કરે, પરંતુ ગુણવત્તા પરીક્ષણ, ગ્રાહક પ્રતિસાદ અને સપ્લાય ચેઇનની તૈયારી અવગણે, તો શરૂઆતની સફળતા પછી ફરિયાદો, ખર્ચ અને પ્રતિષ્ઠાનું નુકસાન સહન કરવું પડી શકે છે.

બીજી કંપની થોડો વધુ સમય લઈને ગ્રાહકની જરૂરિયાત સમજે, ઉત્પાદનનું પરીક્ષણ કરે અને ટીમની ક્ષમતા પ્રમાણે તબક્કાવાર આગળ વધે, તો તેની વૃદ્ધિ ધીમી દેખાય છતાં વધુ ટકાઉ બની શકે છે.

અહીં Competitive Intelligenceનું મહત્ત્વ સમજાય છે. હરીફ શું કરી રહ્યો છે તે જાણવું જરૂરી છે, પરંતુ તેની દરેક ક્રિયાની નકલ કરવી જરૂરી નથી. હરીફનો નિર્ણય તેની મૂડી, ગ્રાહકવર્ગ, ટેક્નોલોજી અને જોખમ સહન કરવાની ક્ષમતા પર આધારિત હોઈ શકે છે. એ જ નિર્ણય દરેક સંસ્થામાં સમાન પરિણામ આપશે એવું માનવું વ્યૂહાત્મક ભૂલ છે.

સફળ સંચાલક હરીફને જોઈને માત્ર ‘આપણે પણ આવું કરવું જોઈએ’ એવું નથી વિચારતો; તે પૂછે છે, ‘આ પગલું આપણા ધ્યેય સાથે સુસંગત છે? આપણી પાસે જરૂરી સાધનો છે? અને આ નિર્ણયનાં લાંબા ગાળાનાં પરિણામો શું હશે?’

સ્પર્ધાની ઉતાવળનું બીજું નુકસાન ટીમની નબળી કડી પર પડે છે. જ્યારે લક્ષ્યાંકને કોઈ પણ ભોગે પૂર્ણ કરવાનો આદેશ આપવામાં આવે છે, ત્યારે કર્મચારીઓ વધારાના કલાકો કામ કરવા, ગુણવત્તામાં સમાધાન કરવા અથવા જોખમો છુપાવવા તરફ ધકેલાઈ શકે છે. શરૂઆતમાં આ રીતે આંકડા સુધરેલા દેખાય, પરંતુ અંદરથી ટીમ થાકે છે, ભૂલો વધે છે અને વિશ્વાસ ઘટે છે.

આ પરિસ્થિતિને Target Fixation કહી શકાય — જ્યારે લક્ષ્યાંક એટલો મોટો બની જાય કે તેને પ્રાપ્ત કરવાની પ્રક્રિયામાં જરૂરી મૂલ્યો અને અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ પરિણામો નજરમાંથી નીકળી જાય.

ઉદાહરણ તરીકે, વેચાણની ટીમને માત્ર વેચાણના આંકડા પર માપવામાં આવે, તો કેટલાક કર્મચારીઓ ગ્રાહકને તેની જરૂરિયાત કરતાં વધુ મોંઘું ઉત્પાદન ખરીદવા પ્રેરિત કરી શકે છે. ટૂંકા ગાળે વેચાણ વધે, પરંતુ લાંબા ગાળે ગ્રાહકનો વિશ્વાસ ઘટે છે. એટલે દરેક સફળ દેખાતું પરિણામ વાસ્તવિક સફળતા નથી હોતું; તેની પાછળ કઈ કિંમત ચૂકવાઈ છે તે પણ જોવું પડે.

આ વિચારનું એક નવું પરિમાણ Strategic Restraint છે — દરેક તકનો પીછો ન કરવો, દરેક હરીફાઈમાં ઊતરવું નહીં અને દરેક લક્ષ્યાંકને કોઈ પણ ભોગે મેળવવાનો આગ્રહ ન રાખવો. ક્યારેક યોગ્ય નિર્ણય ઝડપથી આગળ વધવાનો હોય છે, તો ક્યારેક જોખમનું પુનર્મૂલ્યાંકન કરીને થોડું પાછળ હટવાનો. આ પાછળ હટવું હાર નથી; તે મોટી હાર ટાળવાની સમજદારી હોઈ શકે છે.

વ્યક્તિગત જીવનમાં પણ આપણે ઘણી વાર બીજાની સફળતા જોઈને પોતાનાં ધ્યેય બદલી નાખીએ છીએ. કોઈ મિત્રએ મોંઘી કાર ખરીદી એટલે આપણે પણ ખરીદવી, કોઈ સહપાઠીએ ઊંચા પગારની નોકરી મેળવી એટલે પોતાની કારકિર્દીને નિષ્ફળ માનવી અથવા સોશિયલ મીડિયા પર બીજાની સિદ્ધિઓ જોઈને પોતાની પ્રગતિને ઓછી ગણવી — આ બધું પોતાની દિશા કરતાં બીજાની ગતિને વધુ મહત્ત્વ આપવાનું પરિણામ છે.

હરીફાઈ પ્રેરણા આપે ત્યારે ઉપયોગી છે, પરંતુ તે પોતાની સમજ અને મૂલ્યોને નિયંત્રિત કરવા લાગે ત્યારે નુકસાનકારક બને છે. તેથી સારો નેતા ટીમને માત્ર આગળ દોડવાનું નથી શીખવતો; તે ક્યારે ઝડપ વધારવી, ક્યારે વ્યૂહ બદલવો અને ક્યારે જોખમને ઓળખીને થોભવું તે પણ શીખવે છે. કારણ કે હરીફાઈમાં સૌથી મોટો વિજય હરીફને પાછળ છોડી દેવામાં જ નથી; પોતાની ટીમ, ગુણવત્તા, વિશ્વાસ અને લાંબા ગાળાના ધ્યેયને ગુમાવ્યા વિના આગળ વધવામાં છે. જીત પછી પણ જો સંસ્થા પોતાની અંદરની શક્તિ ગુમાવી ચૂકી હોય, તો તે જીતનો અર્થ ફરી વિચારવા જેવો છે.

સાચી વ્યૂહરચના એ છે, જેમાં લક્ષ્ય સુધી પહોંચવાની ઉતાવળ કરતાં ત્યાં સુધી પહોંચવાનો યોગ્ય માર્ગ વધુ મહત્ત્વનો બને છે.

(નિધિ દિવાસળીવાળા નવી પેઢીની તેજસ્વી લેખિકા છે. સુરતસ્થિત વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીના સ્નાતક નિધિના બે પુસ્તકો કાવ્યસંગ્રહ ‘ઝરણી‘ અને ચિંતનકણિકાના સંગ્રહ ‘નિજાનંદ‘ ઉપરાંત ‘થોડામાં ઘણું’ મોટીવેશનલ સુવિચારોને પણ વાચકોએ વખાણ્યા છે. માનવ સંબંધો, સ્વભાવ અને સમાજ વ્યવસ્થા ઉપર આધારિત એક લેખમાળા એમના સોશિયલ મીડિયા ઉપર નિયમિત પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ કોલમમાં એ મહાભારત અને ગીતા ઉપર આધારિત વહીવટ તેમજ મોટીવેશનને લગતી વાતો સરળ ભાષામાં સમજાવે છે.)