ક્યારેક આપણે આખો દિવસ કામમાં વ્યસ્ત હોઈએ છીએ, છતાં સાંજે એવું લાગે છે કે ખાસ કંઈ નક્કર કામ થઈ શક્યું નથી. અનેક 
મેસેજના જવાબ આપ્યા, મીટિંગો કરી, ઇમેઇલ મોકલ્યા, એક કામમાંથી બીજા કામમાં દોડતા રહ્યા, પરંતુ દિવસના અંતે મન થાકેલું હોય અને વિચારોમાં સ્પષ્ટતા ન હોય.
આવી સ્થિતિમાં આપણે ઘણી વાર વધુ મહેનત કરવાની જરૂરિયાત અનુભવીએ છીએ, જ્યારે હકીકતમાં જરૂર થોડો વિરામ લેવાની હોય છે.
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ १६॥
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७॥
ભગવદ્ ગીતાના અધ્યાય ૬, શ્લોક ૧૬–૧૭માં શ્રીકૃષ્ણ યોગ માટે અતિશય ભોજન કે અતિશય ઉપવાસ, અતિશય નિદ્રા કે સતત જાગરણ — બંને પ્રકારના અતિરેકોથી દૂર રહી જીવનમાં સંતુલન જાળવવાનું સમજાવે છે.
આ વિચારને આજના વ્યવસ્થાપન સાથે જોડીએ તો સમજાય છે કે કાર્યક્ષમતા માત્ર કેટલો સમય કામ કર્યું તેના પર આધારિત નથી; વ્યક્તિએ પોતાની ઊર્જા, ધ્યાન અને માનસિક ક્ષમતાનો ઉપયોગ કેવી રીતે કર્યો છે તેના પર પણ આધારિત છે.
આજના કોર્પોરેટ જગતમાં લાંબા કલાકો સુધી ઓફિસમાં રહેવું, રાત્રે મોડે સુધી ઇમેઇલના જવાબ આપવા અને રજાના દિવસે પણ કામ માટે ઉપલબ્ધ રહેવું ઘણી વાર સમર્પણના સંકેત તરીકે જોવામાં આવે છે. પરંતુ અહીં એક મહત્ત્વનો પ્રશ્ન છે : કર્મચારી કેટલો સમય કામ કરે છે તે જોવું સરળ છે, પરંતુ તે કેટલા સારા નિર્ણયો લઈ રહ્યો છે તે માપવું વધુ જરૂરી છે.
કલ્પના કરો કે એક મેનેજર સતત ત્રણ કલાકથી મીટિંગોમાં વ્યસ્ત છે. દરેક મીટિંગમાં તે હાજર છે, પરંતુ છેલ્લી મીટિંગ સુધીમાં તેની એકાગ્રતા ઘટી ગઈ છે અને તે મહત્ત્વની વિગતો ચૂકી જાય છે.
બીજી તરફ, જે મેનેજર પોતાના દિવસનું આયોજન કરીને વચ્ચે ટૂંકા વિરામ રાખે છે, પ્રાથમિકતાઓ નક્કી કરે છે અને મહત્ત્વના નિર્ણય પહેલાં મનને થોડું સ્થિર થવા દે છે, તે ઘણી વાર વધુ સ્પષ્ટ અને સંતુલિત નિર્ણય લઈ શકે છે.
આનો અર્થ એ નથી કે દરેક મુશ્કેલ કામ વચ્ચે તરત આરામ લેવો જોઈએ; અર્થ એટલો છે કે સતત કાર્ય અને સતત ગુણવત્તા એક જ વસ્તુ નથી. અહીં Cognitive Recoveryનો વિચાર મહત્ત્વનો બને છે — મગજને માહિતી, નિર્ણય અને ધ્યાનના સતત દબાણમાંથી બહાર આવવા માટે સમય આપવો. જેમ કમ્પ્યુટરમાં અનેક પ્રક્રિયાઓ એકસાથે ચાલે ત્યારે તેની કામગીરી ધીમી પડી શકે છે, તેમ મન પણ સતત અવરોધો અને અધૂરાં કામ વચ્ચે પોતાની સંપૂર્ણ ક્ષમતાથી કામ કરી શકતું નથી.
વારંવાર ફોન તપાસવો, દરેક સૂચનાનો તરત જવાબ આપવો અને એક જ સમયે અનેક કામ કરવાની કોશિશ કરવી આપણને વ્યસ્ત તો રાખે છે, પરંતુ જરૂરી નથી કે વધુ ઉત્પાદક બનાવે. આથી જ વિશ્રામનો અર્થ માત્ર ખુરશી પર બેસી રહેવાનો નથી; ક્યારેક થોડો સમય સ્ક્રીનથી દૂર રહેવું, ખુલ્લી હવામાં ચાલવું, શાંતિથી ભોજન કરવું અથવા કોઈ કામ કર્યા વિના વિચારોને સ્થિર થવા દેવું પણ ઉપયોગી બની શકે છે. સંસ્થાઓ માટે આ વિચારનું બીજું પરિમાણ છે — Burnout Prevention.
કોઈ કર્મચારી સતત સમયસર કામ પૂરું કરે છે એટલે તે અંદરથી પણ સ્વસ્થ અને ઉત્સાહિત છે એવું માની લેવું યોગ્ય નથી. ઘણી વાર જવાબદાર લોકો પોતાના થાકની વાત કરતા નથી, કારણ કે તેમને લાગે છે કે એવું કહેવું તેમની કાર્યક્ષમતા અંગે શંકા ઊભી કરશે. પરિણામે, થાક ધીમે-ધીમે ચીડિયાપણું, એકાગ્રતામાં ઘટાડો, ભૂલો અને કામ પ્રત્યેની ઉદાસીનતામાં ફેરવાઈ શકે છે.
સારો મેનેજર માત્ર કામ વહેંચતો નથી; તે કામનું પ્રમાણ, સમયમર્યાદા, ટીમની ક્ષમતા અને પુનઃસ્ફૂર્તિની જરૂરિયાત વચ્ચે પણ સંતુલન રાખે છે. જો દરેક પ્રોજેક્ટને તાત્કાલિક ગણવામાં આવે, દરેક કર્મચારીને હંમેશાં ઉપલબ્ધ રહેવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે અને રજાને પણ અપરાધભાવ સાથે જોડવામાં આવે, તો સંસ્થા કદાચ થોડા સમય માટે વધુ કામ કરાવી શકે, પરંતુ લાંબા ગાળે થાક અને કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડાનું જોખમ વધે છે.
અહીં Sustainable Productivityનો અર્થ સમજવો જરૂરી છે — એવી કાર્યપદ્ધતિ, જેમાં પરિણામ મેળવવાની સાથે વ્યક્તિની કામ કરવાની ક્ષમતા પણ લાંબા ગાળે જળવાઈ રહે. અલબત્ત, વિશ્રામના નામે જવાબદારી ટાળવી કે દરેક મુશ્કેલીથી દૂર થઈ જવું પણ સંતુલન નથી. ક્યારેક સમયમર્યાદા માટે વધારાનો પ્રયત્ન કરવો પડે, ક્યારેક સંકટમાં લાંબા કલાકો કામ કરવું પડે; પરંતુ અપવાદરૂપ પરિસ્થિતિને કાયમી કાર્યસંસ્કૃતિ બનાવી દેવી યોગ્ય નથી.
ગીતાનો મધ્યમ માર્ગ આપણને દરેક બાબતમાં એકસરખું પ્રમાણ રાખવાનું નહીં, પરંતુ પોતાની જરૂરિયાત, પરિસ્થિતિ અને જવાબદારી પ્રમાણે સમજદારીપૂર્વક સંતુલન સાધવાનું શીખવે છે. વ્યક્તિગત જીવનમાં પણ આપણે શરીરને આરામ આપીએ છીએ, પરંતુ મનને આરામ આપવાનું ભૂલી જઈએ છીએ. કામ પૂરું થયા પછી પણ મનમાં અધૂરાં કામ, બીજાની સફળતા સાથેની સરખામણી અને આવતીકાલની ચિંતા ચાલતી રહે છે. તેથી સાચો વિરામ ત્યારે મળે છે, જ્યારે આપણે થોડા સમય માટે માત્ર કામથી જ નહીં, સતત કંઈક સાબિત કરવાની જરૂરિયાતથી પણ દૂર થઈ શકીએ.
જીવન કોઈ એવી સ્પર્ધા નથી, જેમાં સૌથી ઓછો આરામ કરનાર વ્યક્તિ જ વિજેતા બને. કાર્યની વચ્ચે વિરામ લેવો સમય ગુમાવવો નથી; જો તે આપણને વધુ સ્પષ્ટ વિચારવા, ઓછા દબાણમાં નિર્ણય લેવા અને લાંબા ગાળે નિષ્ઠાપૂર્વક કામ કરવા સક્ષમ બનાવે, તો એ પણ પ્રગતિનો જ ભાગ છે. કારણ કે દીવો સતત પ્રગટતો રહે તે માટે માત્ર તેલ પૂરતું નથી; તેની જ્યોત સ્થિર રહે તે માટે યોગ્ય સંભાળ પણ જરૂરી છે.
માણસની કાર્યક્ષમતા માટે પણ મહેનત જેટલું જ મહત્ત્વ પોતાની ઊર્જાને ઓળખવાનું અને સમયસર તેને ફરી સંચિત કરવાનું છે.
(નિધિ દિવાસળીવાળા નવી પેઢીની તેજસ્વી લેખિકા છે. સુરતસ્થિત વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીના સ્નાતક નિધિના બે પુસ્તકો કાવ્યસંગ્રહ ‘ઝરણી‘ અને ચિંતનકણિકાના સંગ્રહ ‘નિજાનંદ‘ ઉપરાંત ‘થોડામાં ઘણું’ મોટીવેશનલ સુવિચારોને પણ વાચકોએ વખાણ્યા છે. માનવ સંબંધો, સ્વભાવ અને સમાજ વ્યવસ્થા ઉપર આધારિત એક લેખમાળા એમના સોશિયલ મીડિયા ઉપર નિયમિત પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ કોલમમાં એ મહાભારત અને ગીતા ઉપર આધારિત વહીવટ તેમજ મોટીવેશનને લગતી વાતો સરળ ભાષામાં સમજાવે છે.)
