પાંચ દાયકા લાંબી કરિયરમાં હિન્દી અને મરાઠી સિનેમામાં પોતાની અનોખી છાપ છોડનારા સુપ્રસિદ્ધ અભિનેતા નાના પાટેકર હવે આપણી વચ્ચે નથી રહ્યા. ગોવાના ડોના પાઉલા સ્થિત નિવાસસ્થાને અચાનક કાર્ડિયાક અરેસ્ટ આવ્યા બાદ તબીબોએ તેમને મૃત જાહેર કર્યા હતા. મહારાષ્ટ્ર સરકારે નાના પાટેકરના કલા અને સામાજિક ક્ષેત્રે આપેલા અદ્ભુત પ્રદાનને માન આપતાં તેમના અંતિમ સંસ્કાર પૂર્ણ રાજકીય સન્માન (State Honours) સાથે કરવાની સત્તાવાર જાહેરાત કરી છે. તેમની અંતિમ ઈચ્છા અનુસાર પુણેના ડોનજે ગામમાં સ્થિત તેમના ફાર્મહાઉસ પર આ વિધિ સંપન્ન થશે. પરંતુ, કોઈ વ્યક્તિના નિધન પર આપવામાં આવતું ‘રાજકીય સન્માન’ (State Funeral) શું છે, તેના નિયમો શું છે અને તે ‘રાજકીય શોક’ (State Mourning) થી કેવી રીતે અલગ પડે છે? ચાલો તેને વિગતવાર સમજીએ.
શું હોય છે રાજકીય સન્માન (State Funeral)?
રાજકીય સન્માન એ સરકાર તરફથી દેશ કે રાજ્યની કોઈ વિશિષ્ટ હસ્તીને આપવામાં આવતી સત્તાવાર અંતિમ વિદાય છે. આ અંતિમ સંસ્કારનું સંપૂર્ણ આયોજન સરકારી પ્રોટોકોલ હેઠળ થાય છે. તેને સરકારી અંત્યેષ્ટિ અથવા ‘સ્ટેટ ફ્યુનરલ’ પણ કહેવામાં આવે છે. આ સન્માન દેશ કે રાજ્ય પ્રત્યે વ્યક્તિએ આપેલા યોગદાન પ્રત્યે રાષ્ટ્રની કૃતજ્ઞતા દર્શાવે છે.
કોને મળે છે આ સન્માન?
રાજકીય સન્માન આપવા માટે કોઈ એક ચોક્કસ કાયદો નથી, પરંતુ તે સરકારી માર્ગદર્શિકા અને વર્ષોથી ચાલી આવતી પરંપરાઓ પર આધારિત છે:
કેન્દ્ર સ્તરે: રાષ્ટ્રપતિ, પ્રધાનમંત્રી અને કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રીઓના નિધન પર રાજકીય સન્માન આપવું પ્રોટોકોલ મુજબ નક્કી જ હોય છે. આ ઉપરાંત ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ અને ભૂતપૂર્વ પ્રધાનમંત્રીઓને પણ આ સન્માન મળે છે.
રાજ્ય સ્તરે: રાજ્યપાલ અને મુખ્યમંત્રી જેવા બંધારણીય હોદ્દા પર રહેલી વ્યક્તિઓને સંબંધિત રાજ્ય સરકાર આ સન્માન આપે છે.
વિશેષ કિસ્સાઓમાં: કલા, સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, રમતગમત કે સમાજસેવા ક્ષેત્રે અસાધારણ પ્રદાન આપનાર હસ્તીઓને સરકાર પોતાના વિવેકાધિકાર (Discretionary Power) થી આ સન્માન આપી શકે છે. ભૂતકાળમાં સ્વ. લતા મંગેશકર (2022), શ્રીદેવી (2018) અને રતન ટાટાને પણ સંબંધિત સરકારે આ રાજકીય સન્માન આપ્યું હતું.
શું છે રાજકીય સન્માનનો સરકારી પ્રોટોકોલ?
રાજકીય સન્માનની તમામ વિધિઓ સશસ્ત્ર દળો (Army/Navy/Air Force) અથવા પોલીસ ટુકડીની દેખરેખ હેઠળ પૂર્ણ થાય છે:
તિરંગામાં લપેટવું: પાર્થિવ દેહને રાષ્ટ્રધ્વજ (તિરંગા) માં લપેટવામાં આવે છે. નિયમ મુજબ ધ્વજનો કેસરી રંગ શરીરના શિર (માથા) તરફ રાખવામાં આવે છે.
ગાર્ડ ઓફ ઓનર: સશસ્ત્ર દળો કે પોલીસની ટુકડી પોતાના શસ્ત્રો ઝુકાવીને સ્વર્ગસ્થ હસ્તીને સલામી આપે છે.
ગન સલામી (Gun Salute): હવામાં 3 વખત ગોળીઓ ચલાવવામાં આવે છે, જેને સામાન્ય ભાષામાં ૨૧ તોપોની સલામી કહેવાય છે. મૂળભૂત રીતે આ 7 જવાનોની ટુકડી દ્વારા કરવામાં આવતું 3 રાઉન્ડનું ફાયરિંગ હોય છે.
બિગુલની ધૂન: લશ્કરી પરંપરા અનુસાર ‘લાસ્ટ પોસ્ટ’ (Last Post) બિગુલ વગાડવામાં આવે છે, જે અંતિમ લશ્કરી વિદાયનું પ્રતીક છે.
રાષ્ટ્રધ્વજ પરત સોંપવો: અંતિમ સંસ્કાર (ચિતા કે કબર) ની પ્રક્રિયા શરૂ થાય તે પહેલાં તિરંગાને શરીર પરથી માનપૂર્વક હટાવીને તેની ચોક્કસ ઘડી કરીને પરિવારને સોંપવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રીય ધ્વજ ક્યારેય ચિતા કે કબરમાં જતો નથી.
રાજકીય સન્માન માટેની શરતો
આ સન્માન આપવાનો આખરી નિર્ણય સરકારનો હોય છે. પરિવાર કાનૂની અધિકાર તરીકે તેની માગણી કરી શકતો નથી.
જોકે, પરિવારની સંમતિ વિના રાજકીય સન્માન આપી શકાતું નથી, કારણ કે ધાર્મિક રીત-રિવાજો અને પરિવારની ઈચ્છા સર્વોપરી રહે છે.
આ દરમિયાન નેશનલ ફ્લેગ કોડ, 2002 (રાષ્ટ્રીય ધ્વજ સંહિતા) ના તમામ નિયમોનું પાલન કરવું ફરજિયાત છે.
‘રાજકીય સન્માન’ અને ‘રાજકીય શોક’ વચ્ચેનો તફાવત
ઘણા લોકો આ બંને શબ્દોને એક જ માને છે, પરંતુ બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે:
રાજકીય સન્માન (State Funeral): આ માત્ર અંતિમ સંસ્કારની વિધિ, ગાર્ડ ઓફ ઓનર અને તિરંગા સાથે સંકળાયેલો પ્રોટોકોલ છે.
રાજકીય શોક (State Mourning): આ સરકાર દ્વારા જાહેર કરવામાં આવતો ચોક્કસ સમયગાળો છે. આ દરમિયાન:
સરકારી ઈમારતો પર રાષ્ટ્રધ્વજ અડધી કાઠીએ (Half-mast) નમતો રાખવામાં આવે છે.
કોઈ સત્તાવાર સરકારી મનોરંજન કે ઉત્સવના કાર્યક્રમો યોજાતા નથી.
સરકાર ઈચ્છે તો જાહેર રજા પણ જાહેર કરી શકે છે, પરંતુ તે ફરજિયાત નથી.
ભૂતપૂર્વ પ્રધાનમંત્રી ડૉ. મનમોહન સિંહના નિધન વખતે 7 days નો રાષ્ટ્રીય શોક જાહેર કરાયો હતો, જ્યારે લતા મંગેશકરના નિધન પર 2 days નો રાષ્ટ્રીય શોક રખાયો હતો.
